(Δημοσιεύθηκε στο πρώτο τεύχος της επιθεώρησης CoBrA)

Ομιλία προς τους πιγκουίνους

Ο Αυτοματισμός

[…]

Η ανθρώπινη «ψυχή» δεν είναι έτσι απλώς μιας αντικειμενική πραγματικότητα, είναι η ζωτική πηγή του ανθρώπου, είναι η κινητήρια δύναμη όλων των δραστηριοτήτων του, συμπεριλαμβανομένης της σκέψης… […]

Η ηθική και το ηθικό

Ο πραγματικός ρόλος της σκέψης είναι να βρίσκει τα πρόσφορα μέσα για την ικανοποίηση των αναγκών και των επιθυμιών μας.

Περισσότερο απασχολημένος με τη λειτουργία παρά με τον ρόλο της σκέψης, ο σουρεαλισμός του Μπρετόν καθώς κι ο αρχιτεκτονικός φονξιοναλισμός ξεκινούν από μια ιδεαλιστική βάση. […]

Ο στόχος μας είναι να ξεφύγουμε απ΄ το βασίλειο της λογικής, που δεν ήταν, και δεν είναι ακόμη τίποτ’ άλλο απ’ το εξιδανικευμένο βασίλειο της αστικής τάξης, για να καταλήξουμε στο βασίλειο της ζωής.

Αλλά αντίθετα από τον Μπρετόν, πιστεύουμε ότι πίσω απ’ τις ψεύτικες, μεταφυσικές, ηθικές ή αισθητικές αντιλήψεις, που δεν ανταποκρίνονται στα ζωτικά συμφέροντα του ανθρώπου, υπάρχει η αληθινή υλιστική ηθική κι αισθητική. Η μια είναι το ένστικτο των αναγκών μας, η άλλη είναι η έκφραση των επιθυμιών μας. Τον αυτοματισμό τον χρησιμοποιούμε ακριβώς για ν’ απελευθερώσουμε την αληθινή ηθική και την αληθινή αισθητική.

Για να κατανοήσουμε τη φυσική αισθητική και ηθική πρέπει ν’ αντιληφθούμε την εσωτερική διαλεκτική τους. Δεν υπάρχει καθαυτό καλό και κακό, ωραίο και άσχημο. Τα πράγματα αποκτούν ηθική ή αισθητική αξία μόνο διαμέσου των σχέσεών τους με τα συμφέροντα.

Ο νόμος της ηθικής, είναι ο νόμος των αναγκών μας: πρέπει- δεν πρέπει. Η δραστηριότητα είναι καλό εφόσον την έχουμε ανάγκη, η παθητικότητα καλό εφόσον την έχουμε ανάγκη. Για τον άνθρωπο που βαδίζει στην έρημο, το νερό είναι καλό. Για τον άνθρωπο που τον βασανίζουν παραφουσκώνοντάς τον με νερό, το νερό είναι κακό.

Ο άνθρωπος έχει συμφέρον να βοηθάει τους ανθρώπους των οποίων η δραστηριότητα είναι θετική κι εξίσου συμφέρον να βλάπτει εκείνους των οποίων η δραστηριότητα είναι επιζήμια σε σχέσημε τ’ ανθρώπινα συμφέροντα, πράγμα που δεν καταλαβαίνουν οι ατομιστές, οι οποίοι, από ατομισμό και μόνο, δρουν ενάντια στο συμφέρον τους. Πράγμα που δεν αντιλαμβάνονται ακόμη περισσότεροι οι θρήσκοι, οι οποίοι προσθέτουν στην ατομική ηθική μια «συλλογική», νεφελώδη, θεϊκή, απάνθρωπη ηθική.

Η αισθητική είναι η ποικιλότητα της αναγκαιότητας

Ο αισθητικός νόμος είναι αυτός των επιθυμιών μας, που εμπλουτίζονται ποικίλλοντάς το, το καθορισμένο θέμα της ανθρώπινης ηθικής. Η ανάγκη λέει: «Πρέπει να φας» και η αισθητική λέει: «Μπορείς να το κάνεις με χίλιους διαφορετικούς τρόπους». Η ηθική: «Σου χρειάζεται μια γυναίκα». Η αισθητική: «Ποια γυναίκα επιθυμείς;»

Έτσι, ο σκοπός της τέχνης είναι καταρχήν ηθικός και κατόπιν αισθητικός – ακόμη κι όταν η επιθυμία γίνεται ανάγκη. Περνάει έτσι απ’ το γενικό στο ατομικό, απ’ την ανάγκη στην επιθυμία, απ’ την ηθική στην αισθητική. Για μας, οριακά, η ανάγκη μπορεί να ικανοποιηθεί χωρίς επιθυμία αλλά ποτέ η επιθυμία χωρίς ανάγκη.

Αντιστρόφως, για την ανώτερη τάξη, η τέχνη, όπως και η ζωή, είναι καταρχήν αισθητική. Συλλαμβάνει την ηθική ως το κρίσιμο αποτέλεσμα της αισθητικής.

Για την αστική τάξη, η αισθητική και η ηθική δεν είναι μόνο ξεχωριστές αλλά βρίσκονται σε δραματική κατάσταση.

Για τον υλιστή, είναι συνδεδεμένες σε μια διαλεκτική κατάσταση.

Asger Jorn (CoBrA, No1, 1949)

μτφρ. Π. Τσαχαγέας, Β. Αλεξίου.

Το αισθητικό και το πολιτικό. Αθήνα: Ελεύθερος τύπος.