Ο Εντγκάρ Μορέν, στο βιβλίο του “Η ανθρώπινη φύση. Το χαμένο παράδειγμα” (Αθήνα: Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2000) δείχνει ότι οι άνθρωποι λανθασμένα αντιλαμβάνονται τον κόσμο σε τρία στρώματα που επικοινωνούν μεταξύ τους: φυσική- χημεία, ζωή- φύση, άνθρωπος- πολιτισμός (συνήθως ονομάζουμε τα στρώματα αυτά ως ανόργανο, οργανικό και κοινωνικό). Επομένως και η αντιθετική δυάδα, άνθρωπος-ζώο, πολιτισμός- φύση, είναι λανθασμένη καθώς ο άνθρωπος είναι μια βιο-ψυχο-κοινωνική ολότητα.

Όπως σημειώνει ο Μορέν, ο άνθρωπος αποτελεί ένα ζώο προικισμένο με παραλογισμό. “Είμαστε αναγκασμένοι να παραδεχθούμε ότι ο homo sapiens είναι homo demens“. Με τον Homo Sapiens “ο πολιτισμός ενσωματώνει και θεσμοποιεί τη μυθολογία, τη μαγεία, την τελετουργία και τη θρησκεία. Μάλιστα με αυτόν τον τρόπο, ο πολιτισμός αναλαμβάνει τον ανθρωπολογικό συμβιβασμό της νεύρωσης, απελευθερώνοντας τα άτομα (τουλάχιστον θεωρητικά ή στατιστικά) από την πλάνητα και αγωνιώδη αναζήτηση ενός συμβιβασμού, προσφέροντάς τους τα προσαρμοστικά patterns ασφαλείας και εξαγνισμού… Μαγεία, τελετουργία, μύθος είναι οι θεμελιώδεις νευρωτικές απαντήσεις στις αγχογόνες αβεβαιότητες, στις κρισιγενείς αταξίες, στις υπερβολές και στους παρασιτισμούς νοολογικού χαρακτήρα που υποδαυλίζει η υπερπολυπλοκότητα, και αποτελούν τα θεμελιώδη συστατικά του αρχι-πολιτισμού sapiens» και παραθέτει μια φράση του Έλιοτ: ‘Human kind cannot bear very much reality’.”

Ο Μορέν ονομάζει παλαιο-κοινωνία την κοινωνία που συγκροτήθηκε πριν από τον sapiens. Αρχι-κοινωνία την κοινωνία της προϊστορίας του sapiens, η οποία αποτελεί την καινούργια γέννηση της ανθρώπινης κοινωνίας. Δεν αποτελεί όμως την ύστατη θεμελίωση, αλλά μια καινούργια, μια δεύτερη γέννηση της ανθρώπινης κοινωνίας, αν και η πρώτη της έμφρονος κοινωνίας, κι έτσι θεμελιώδης τύπος για όλες τις προϊστορικές κοινωνίες του sapiens. Υφίσταται όμως ταυτόχρονα μια διαλεκτική σχέση μεταξύ παλαιο-κοινωνίας και αρχι-κοινωνίας.

Η αύξηση της εγκεφαλικής πολυπλοκότητας έκανε αφενός πιο πολύπλοκες τις κοινωνικές σχέσεις και πιο πολύπλοκο το σύστημα επικοινωνίας κι αφετέρου “δημιούργησε πυρήνες πολιτισμού με βάση τον μύθο και τη μαγεία”.

“Ο μύθος συντηρεί την ανάμνηση, τη λατρεία, την παρουσία του προγόνου, και, κατά συνέπεια, συντηρεί την συλλογική-ατομική ταυτότητα. Αυτή η θεματική των προγόνων, της καταγωγής και της γενεαλογίας επιστρέφει, ως ιδεοληψία, μέσα στα σύμβολα τα τατουάζ, τα εμβλήματα, τα στολίδια, τις ιεροτελεστίες, τις τελετές και τις γιορτές. Άλλωστε, η κοινωνική ταυτότητα εμπλουτίζεται κι ενισχύεται από τη σύγκρουση με άλλες κοινωνίες, οι οποίες, αν και κατά βάση έχουν παρόμοια οργάνωση, διαφοροποιούνται ως προς τη γλώσσα, τους γενεαλογικούς και κοσμικούς μύθους, τα πνεύματα, τους θεούς, τα σύμβολα, τα εμβλήματα, τα στολίδια…δηλαδή τα νοολογικά χαρακτηριστικά. Κι έτσι η νοολογική σφαίρα προσδιορίζει την ταυτότητα κάθε ατόμου όπως και κάθε κοινωνίας, όχι μόνο μέσα από τη δική φυσιογνωμία, αλλά και μέσα από την αντίθεση με τη φυσιογνωμία αλλότριων πολιτισμών”.

Η παλαιο-κοινωνία αριθμούσε μερικές δεκάδες άτομα, η αρχι-κοινωνία μερικές εκατοντάδες, η ιστορική κοινωνία περικλείει πολλές χιλιάδες άτομα, συχνά πολλά εκατομμύρια. “Αυτή η μετάβαση, αποτελεί την τρίτη κοινωνική γέννηση της ανθρωπότητας, ανάλογης σπουδαιότητας, από ανθρωπολογική άποψη, με το πέρασμα από τον μονοκύτταρο στον πολυκύτταρο οργανισμό”.

Η ιστορική κοινωνία απαιτεί μια νέα οργάνωση διαφορετική από την προηγούμενη, καθώς “περιλαμβάνει ετερογενή σύνολα τόσο χωροταξικά (ύπαιθρος και χωρία, βοσκοτόπια, πόλεις) όσο και κοινωνιολογικά (κάστες, τάξεις, εθνότητες και, στην περίπτωση αυτοκρατοριών, έθνη). Αυτή η εκπληκτική ετερογένεια συνδέεται και ελέγχεται από έναν κεντρικό μηχανισμό ελέγχου και απόφασης, το Κράτος, εφοδιασμένο με ένα νοολογικό μηχανισμό: την κρατική θρησκεία. Το συγκεντρωτικό, κατασκευαστικό και καταπιεστικό κράτος, συνιστά ένα νέο τρόπο οργάνωσης της πολυπλοκότητας με βάση έναν κεντρικό μηχανισμό. Αυτή η πολυπλοκότητα θα αναπτυχθεί σύμφωνα με αρχές ανάλογες με εκείνες της ανάπτυξης του πολυκύτταρου οργανισμού: την ιεραρχία και την εξειδίκευση της εργασίας. Όλα συμβαίνουν ως εάν η ιεραρχημένη βάση της παλαιο-κοινωνίας, περιορισμένη στην κυριαρχία των ανδρών και χαλιναγωγούμενη από τον κοινοτισμό, ακόμη και τον διανεμητικό κομμουνισμό της αρχι-κοινωνίας, αναπτυσσόταν κατά τρόπο υπερτροφικό πάνω στη βάση της πολιτικής και οικονομικής κυριαρχίας. Μια ιεραρχία, ενίοτε ανοιχτή και ευέλικτη στις μικρές πόλεις, συχνά αυστηρή και αμείλικτη στις μεγάλες αυτοκρατορίες, θα τοποθετήσει απ’ όλα, κατά τρόπο συνθλιπτικό, την ελίτ της εξουσίας, την κυρίαρχη κάστα, πάνω από τάξεις και τα εθνότητες, που είναι με τη σειρά τους τοποθετημένες η μια πάνω από την άλλη, με την κατώτερη υπο-τάξη των σκλάβων στη βάση της κοινωνικής πυραμίδας, να τροφοδοτείται με ηττημένους και θύματα επιδρομών και κατακτήσεων. Η ιεραρχία δια του καταναγκασμού μετατρέπεται σε γενική οργανωτική αρχή, πράγμα που επιτείνει ακόμη περισσότερο τον καταναγκαστικό και καταπιεστικό χαρακτήρα του κράτους.”

“Η καταπιεστική εξουσία του κράτους, η ιεραρχία και η υποδούλωση συνιστούν, για τις ίδιες αυτές μάζες, μια σημαντική επιδείνωση των καταναγκασμών σε σχέση με την αρχι-κοινωνία και σ’ αυτό θα πρέπει να προστεθούν οι επιπτώσεις του τερατώδους παρασιτισμού του κράτους, των εξουσιαστών και των κατεχόντων πάνω στο σύνολο της κοινωνίας. Η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο είναι μια από τις μεγάλες εφευρέσεις της ιστορικής κοινωνίας”. Ο πόλεμος συνδέεται έτσι με τη φύση αυτής της κοινωνίας και θα την καταστρέψει.

“Με την ανάπτυξη των ιστορικών κοινωνιών αναπτύσσεται η μεγάλη πόλη, η μητρόπολη. Η μητρόπολη είναι η εστία της κοινωνικής τους πολυπλοκότητας. Εκεί εγκαθίσταται ο συγκεντρωτικό μηχανισμός, το παλάτι ή η συνέλευση, ο μεγάλος ναός, η διοίκηση, η φρουρά, η αστυνομία. Εκεί αναπτύσσονται η εξειδίκευση της εργασίας, η διαστρωμάτωση σε κάστες και σε τάξεις. Εκεί, επίσης, αναπτύσσονται το εμπόριο, οι ανταλλαγές, η χειροτεχνία, η βιομηχανία. Εκεί εμφανίστηκε και διαδόθηκε η γραφή.

Μέσα σ’ αυτή τη γενική πρόοδο της πολυπλοκότητας, αναδύονται όλο και περισσότερα σκιρτήματα υπερπολυπλοκότητας, δηλαδή καταστάσεις και φαινόμενα όπου η χαλάρωση των καταναγκασμών αντιστοιχεί σε μια πρόοδο των οργανωτικών και εξελικτικών ικανοτήτων. Η μεγάλη πόλη είναι η πρώτη κοινωνική οργάνωση, που εμφανίζει αναλογίες με τον εγκέφαλο του sapiens, είναι ένα πολυκεντρικό περιβάλλον, ένα μείγμα οργανωτικών συμπλεγμάτων, τυχαίων ενδοεπικοινωνιών. Με την πρόοδο του αστικού πολιτισμού ο άκαμπτος ντετερμινισμός των προγραμματισμών και των κοινωνικοπολιτισμικών τελετουργιών καταρρέει, σε ευρύτατους τομείς, προς όφελος του τυχαίου παιχνιδιού των αλικών παρορμήσεων. Ο στατιστικός ντετερμινισμός αυτών των οιονεί μπραουνικών κινήσεων τείνει να υποκαταστήσει τον μηχανικό ντετερμινισμό. Μέσα απ’ αυτή τη φαινομενική αταξία των ατομικών κινήσεων πραγματώνονται υπερπολύπλοκες αναδύσεις, αυτές συνιστούν, ταυτοχρόνως, σφαίρες προσωπικών, φυσικών, οικονομικών, σεξουαλικών, διανοητικών και , ενδεχομένως, πολιτικών ελευθεριών.

Σ’ αυτές τις σφαίρες […] η μεγάλη πόλη μεταβάλλεται σε ένα περιβάλλον ευνοϊκό για τη δημιουργικότητα, τις καινοτομίες, τις καινούργιες ιδέες, τη σκέψη και την επιστήμη. Μια καινούργια νοολογική ανάπτυξη αρχίζει, η οποία, μέσα σε δύο αιώνες, στα ελληνικά νησιά και στην Αθήνα, απελευθερώνει τη σκέψη από τον σφιχτό εναγκαλισμό της παράδοσης και του δόγματος και επιτρέπει να αναδυθεί σε μερικούς ανθρώπου αυτό που βρισκόταν εν υπνώσει μέσα στον εγκέφαλο ολόκληρου του είδους homo sapiens: η φιλοσοφία”.

“Η μεγάλη πόλη είναι πραγματικά το κοινωνικοπολιτισμικό οικοσύστημα των δύο κεφαλαιώδους σημασίας φαινομένων που χαρακτηρίζουν την τρίτη γέννηση της ανθρωπότητας: του αυτόνομου ατόμου και της συνείδησης”. Αυτό που ουσιαστικά αναδύεται με την πόλη είναι το “ξεδίπλωμα των ατομικών διαφοροποιήσεων” και κατ’ επέκταση “η σχετική αυτονομία του ατόμου”.

Η πόλη η πιο ζωντανή εστία της ιστορικής κοινωνίας, είναι ένα καταπληκτικό περιβάλλον τάξης, πολυπλοκότητας, αταξίας, επινόησης και θορύβου.

Αυτές οι κοινωνίες αναπτύσσονται όσο περισσότερο συνδυάζουν τα διάφορα επίπεδα πολυπλοκότητας και υπερπολυπλοκότητας. Η υπερπολυπλοκότητα εγγράφεται “στις φιλελεύθερες τάσεις και το στοχαστικό παιχνίδι τάξης και αταξίας. Σ’ αυτό πρέπει να προσθέσουμε την υπο-πολυπλοκότητα, δηλαδή την αμείλικτη κυριαρχία, τον εκμηδενισμό των αντιπαραθέσεων και των ανταγωνισμών δια της φυσικής εξόντωσης των αντιπάλων και των ανταγωνιστών.”

“Μέσα στην ιστορική κοινωνία, ο τεράστιος κρατικός μηχανισμός γίνεται διακριτή, διαχωρισμένη και παντοδύναμη οντότητα, ενώ οι σχέσεις του με την κοινωνία γίνονται ταραγμένες και εκρηκτικές. Από τη μια μεριά, εγγυάται την ενότητα και τον έλεγχο ολόκληρου του κοινωνικού κορμού και με αυτήν την έννοια, οργανώνει το ‘γενικό συμφέρον’, από την άλλη μεριά, καθώς τείνει, από την ίδια του τη φύση, να γίνει υπερτροφικό, να συσσωρεύει ισχύ, οι σχέσεις του με την κοινωνία δεν είναι πια μόνο σχέσεις συμβίωσης αλλά και παρασιτισμού.

“[Η] σχέση ανάμεσα στο άτομο και στο δίκτυο της συλλογικής οργάνωσης έχει γίνει ασταθής. Το άτομο, λιγότερο ενσωματωμένο γίνεται ‘εγωιστικό’, μπορεί να παραβλέπει το κοινωνικό του καθήκον, να το προδίδει. Οι άνομοι, οι αποκλίνοντες, οι ‘προδότες’, πληθαίνουν στις ιστορικές κοινωνίες. Μέσα στη μη ελεγχόμενη και ασταθή ζώνη της εξουσίας, η απρόβλεπτη πράξη του ατόμου μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικής σημασίας και πάνω της να παιχτεί η συλλογική μοίρα. Εξ ου και ο ‘ρόλος της προσωπικότητας στην ιστορία’, στα κρίσιμα σημεία και στις στιγμές κρίσης, η σημασία της οποίας είτε υπερτονίζεται – από τους υποστηριχτές της γεγονοτολογικής ιστορίας- είτε παραγνωρίζεται – από τους υποστηριχτές της μη γεγονοτολογικής ιστορίας”.

“[Σ]ε αντίθεση με την αρχι-κοινωνία, ο πολιτισμός των ιστορικών κοινωνιών είναι πολυπυρηνικός…η θρησκεία του κράτους ή της αυτοκρατορίας προσπαθεί, και λίγο-πολύ το επιτυγχάνει, να ενσωματώσει νοολογικά το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας και, στενά δεμένη με το Κράτος και την ιεραρχική δομή, να παίξει ένα σταθεροποιητικό ρόλο. Αλλά οι πληθυσμοί που έχουν ηττηθεί και υποταχθεί δεν έχουν ακόμη ενσωματώσει τον κυρίαρχο πολιτισμό στον δικό τους πολιτισμικό κώδικα, ούτε έχουν αποδεχτεί τον νικητή θεό σαν δικό τους θεό. Επιπλέον δημιουργούνται εσωτερικές ρήξεις μέσα στη θρησκεία…συγκρούσεις ανάμεσα στην κοσμική και πνευματική εξουσία… Ο πολιτισμός που έχει ανοίξει και έχει διαρραγεί, εκχύνεται σε πολλαπλές διακλαδώσεις.”

“Ο καταστροφικός στρόβιλος της ιστορίας, καθώς διασκορπίζει στους ανέμους τους θρυμματισμένους πολιτισμούς, μεταφέρει παράλληλα και τους σπόρους τους. Πρόκειται για ένα αυθεντικό διπλό παιχνίδι της ιστορίας, ανάμεσα στην καταστροφή και την πολυπλοκότητα, στο οποίο συναντιούνται η ολέθρια αναρχία του demens με τις οργανωτικές και δημιουργικές ικανότητες του sapiens [ σημ. μοιάζει με το απολλώνιο και το διονυσιακό στον Νίτσε μόνο που απ’ ότι φαίνεται στον Μορέν δεν υπάρχει ισορροπία], η μια συντρίβει την άλλη, η άλλη χρησιμοποιεί τις καταστροφικές δυνάμεις για να δημιουργήσει. Αυτό το διπλό παιχνίδι τρέφει και καταστρέφει μια εναλλαγή ανάμεσα στην πολυπλοκότητα και την υπερπολυπλοκότητα… οι στιγμές της υπερπολυπλοκότητας, εκλάμψεις αστραφτερές και ανθίσματα πρόσκαιρα, μοιάζουν με εκστάσεις της ιστορίας. Την πρόοδο διαδέχεται, κατά συνέπεια, η επιδείνωση της ιεραρχίας και του καταναγκασμού, δηλαδή η χαμηλή πολυπλοκότητα.”

“Ο homo sapiens κομίζει τη δυνατότητα, τη γενετική και εγκεφαλική υπόσχεση μιας κοινωνίας υπερπολύπλοκης, η οποία δεν έχει δει ακόμη το φως της ημέρας, της οποίας όμως εκφράζεται η ανάγκη και, με αυτήν την έννοια, μπορούμε να διαβλέψουμε, να ελπίσουμε και να αξιώσουμε μια τέταρτη γέννηση της ανθρωπότητας.”

Επομένως, για τον Μορέν το “μεγάλο πρόβλημα […] είναι εκείνο της προκαταβολικής αμφισημίας ανάμεσα στο γόνιμο και το μοιραίο λάθος. Δηλαδή, το ανταγωνιστικό παιχνίδι της ζωής δεν είναι μόνο ένα παιχνίδι δύναμης αλλά κυρίως, ένα παιχνίδι πανουργίας. Το αρπακτικό και η λεία ψάχνουν και οι δυο να εξαπατήσουν τον εχθρό, ενώ η ζωή του οικοσυστήματος βρίθει από λανθασμένες πληροφορίες. Στο ίδιο το εσωτερικό του οργανισμού εισέρχεται ένας ιός και πολλαπλασιάζεται όταν το ανοσοποιητικό σύστημα νομίζει ότι αναγνωρίζει τη χημική σύσταση του εαυτού (self), με τον ίδιο τρόπο που ένας φρουρός αφήνει τον εχθρό, που γνωρίζει το σύνθημα, να διεισδύσει. Το ανοσοποιητικό σύστημα φτάνει ακόμα και στο σημείο να προστατεύει την ανάπτυξη των καρκινωμάτων που θα έπρεπε να καταπολεμά, παραπλανημένο ή παραπλανώντας τον εαυτό του, πράγμα ταυτόσημο.”

“Η ανάπτυξη της ανθρωπότητας είχε πάντα να κάνει με δύο τύπους λαθών: το λάθος, αμφίσημο σε σχέση με κάποιο γενετικό μήνυμα που ενδεχομένως ωθεί την εξέλιξη σε περισσότερη πολυπλοκότητα, και την παγίδα που επισύρει την αποτυχία και την καταστροφή. Σήμερα, μέσα στη γιγαντιαία κρίση που κάνει ίσως δυνατή μια τέταρτη γέννηση της ανθρωπότητας, το πρόβλημα της αμφισημίας και της αβεβαιότητας ανάμεσα στο λάθος και την αλήθεια έχει οδηγηθεί σε παροξυσμό. Κάθε αλήθεια για ένα σύστημα χαμηλής πολυπλοκότητας, βασισμένο στον καταναγκασμό, είναι ζωτικό λάθος για ένα υπερπολύπλοκο σύστημα (βασισμένο στη μείωση των καταναγκασμών). Κάθε αλήθεια για ένα υπερπολύπλοκο σύστημα είναι ένα λάθος για ένα σύστημα χαμηλής πολυπλοκότητας.”

“Έτσι η επιστήμη εισέρχεται στο αβέβαιο παιχνίδι της συνείδησης. Η συνείδηση, κυρίως σε περίοδο κρίσης, ταλαντεύεται σπασμωδικά μεταξύ της φύσης της ως επιφαινόμενο και ως επίκεντρο, βυθίζεται μέσα στο παραλήρημα ή αντιθέτως, απελευθερώνεται ξαφνικά. Επιπλέον, κι αυτή είναι μια άλλη αντίφαση, η συνείδηση εμφανίζεται σήμερα ως η αναγκαία προϋπόθεση για την καινούργια κοινωνική πολυπλοκότητα, η οποία παρ’ όλα αυτά, είναι η μόνη ικανή να δημιουργήσει τις συνθήκες για την ανάπτυξή της. Εξαρτάται, δηλαδή από το παιχνίδι που παίζεται μέσα στην πολιτική και που η πολιτική παίζει. Αλλά εδώ επίσης, η διαλεκτική της αλληλεπίδρασης και της παρεμβολής επιστήμη- συνείδηση- πολιτική δεν είναι κλειστή, αφού βρίσκεται στους κόλπους της γιγαντιαίας διαλεκτικής της ιστορικής αποδιοργάνωσης- αναδιοργάνωσης, η οποία διατρέχει σε πλανητική κλίμακα όλες τις κοινωνίες και τον συνολικό κορμό της ανθρωπότητας. Ακριβώς μέσα σ αυτήν την διαλεκτική του βάθους, το δημιουργικό παιχνίδι της αυτοοργάνωσης μπορεί να υφάνει καινούργιους ιστούς, ανέκδοτες μορφές, αυθόρμητα προεικάσματα, πρόωρες αλλά προφητικές εξανθήσεις της μετα-κοινωνίας. Μέσα από τη σύνδεση μεταξύ των ασυνείδητων κοινωνικών μορφογενέσεων του συλλογικού πνεύματος και της επιστήμης- συνείδησης- πολιτικής θα βρει τη δυνατότητα να πραγματοποιηθεί η καινούργια γέννηση του ανθρώπου.”

Morin E. (2000) Η ανθρώπινη φύση. Το χαμένο παράδειγμα. μτφρ. Ε. Νάκου, επιμ. Χ. Σταματοπούλου, Γ. Καραμπελιάς, Αθήνα: Εναλλακτικές Εκδόσεις.

Επιμέλεια κειμένου: Ε.-Α. Π.