Το 1968 δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Science το άρθρο του Garret Hardin με τίτλο “Η τραγωδία των κοινών” (“The tragedy of the commons”). Βασικό πρόβλημα για τον Hardin ήταν η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού σε σχέση με τους πόρους της γης που είναι περιορισμένοι.

Το άρθρο του έγινε πολύ γνωστό κυρίως για ένα παράδειγμα που παραθέτει. Σήμερα μια απλή αναζήτηση στο academia.edu μας δείχνει ότι σχεδόν 6 εκατομμύρια επιστημονικά άρθρα χρησιμοποιούν τον όρο, ενώ αποτελεί τον τίτλο σε περισσότερα από 3 εκατομμύρια άρθρα.

Το παράδειγμα του Hardin

Ο Hardin μας προτείνει να φανταστούμε ένα βοσκοτόπι το οποίο είναι κοινό, είναι δηλαδή προσβάσιμο σε όλους, και στο οποίο διάφοροι βοσκοί πηγαίνουν τα πρόβατά τους. Λόγω της φυσικής τους ροπής προς την αύξηση της ατομικής τους ωφέλειας, ο Hardin θεωρεί ότι κάθε βοσκός θα επιλέξει να αυξήσει το κοπάδι του πιστεύοντας ότι αυτό δεν θα έχει κάποια επίπτωση στο κοινό χωράφι. Και καθώς για τον Χάρντιν η ροπή αυτή είναι φυσική, η καταστροφή είναι αναπόφευκτη. Αυτή είναι και η τραγωδία των κοινών.

Κάθε άνθρωπος, σύμφωνα με τον Χάρντιν, είναι εγκλωβισμένος σε ένα κλειστό σύστημα που απαιτεί από αυτόν να αυξήσει το κοπάδι του απεριόριστα σε έναν περιορισμένο κόσμο. Κι έτσι η ελευθερία πρόσβασης στα κοινά καταστρέφει τα πάντα. Για να αντιμετωπιστεί αυτή η καταστροφή, ο Χάρντιν προτρέπει το κράτος να παρέμβει και να ιδιωτικοποιήσει τα κοινά, έτσι ώστε ο κάθε βοσκός στο συγκεκριμένο παράδειγμα και ο κάθε άνθρωπος γενικότερα, να είναι υπεύθυνος των πράξεών του.

Αυτό το παράδειγμα χρησιμοποιήθηκε (και χρησιμοποιείται ακόμη) κατά κόρον από οικονομολόγους, πολιτικούς επιστήμονες και θεωρητικούς, οι οποίοι υποστήριξαν (και υποστηρίζουν) αυτό που σήμερα ονομάζεται νεοφιλελευθερισμός (ιδιωτικοποιήσεις και μικρό κράτος, χωρίς ή με ελάχιστη κοινωνική πρόνοια). Υπάρχουν όμως πολλά προβλήματα με το συγκεκριμένο παράδειγμα.

Καταρχάς, η δομή της σκέψης του μοιάζει πολύ με εκείνη του Τόμας Χόμπς. Ο Άγγλος φιλόσοφος και συγγραφέας του Λεβιάθαν, ζώντας σε μια εποχή εξεγέρσεων, υπέθεσε ότι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου, η φυσική του ροπή είναι εγωιστική και κατευθύνεται προς την καταστροφή την οποία αποτρέπει η μεσολάβηση των μηχανισμών κράτους που εξασφαλίζουν την κοινωνική ειρήνη. Όμως δεν είναι μόνο το ζήτημα της ανθρώπινης φύσης το πρόβλημα στη σκέψη του Χάρντιν.

Ένα διαφορετικό νόμπελ οικονομίας

Σε αντίθεση με τα Νόμπελ της επιστήμης, της λογοτεχνίας και της ειρήνης τα οποία δίνονται από τη σουηδική ακαδημία, ο θεσμός των Νόμπελ οικονομίας ξεκίνησε το 1968 και τα βραβεία δίνονται από τη σουηδική τράπεζα. Προφανώς, για όλους όσοι έχουν μια πιο κριτική ματιά πάνω στα πράγματα, όλα τα Νόμπελ οικονομίας είναι λίγο «ύποπτα», καθώς δίνονται από μία τράπεζα. Υπάρχει όμως ένα νόμπελ που διαφέρει από τα άλλα. Όχι επειδή είναι το μόνο που δόθηκε σε γυναίκα, αλλά κυρίως επειδή δόθηκε για την ανάλυσή της και τη συμβολή της στην οικονομική διακυβέρνηση και ιδιαίτερα τη διαχείριση των κοινών πόρων.

Η Έλινορ Όστρομ (1933-2012), κατάφερε μέσω μιας μεγάλης διεπιστημονικής έρευνας σε χώρες της Αφρικής, της Ασίας και της Ευρώπης να καταρρίψει το επιχείρημα του Χάρντιν τόσο θεωρητικά, όσο και εμπειρικά. Στο βιβλίο της “η διαχείριση των κοινών πόρων” (Governing the commons, 1990, Cambridge), αξιοποιώντας στοιχεία από την ιστορία, την ανθρωπολογία και την κοινωνιολογία, η Ostrom έδειξε ότι δεν υπάρχει αυτή η εγγενής λογική στα άτομα που οδηγεί στην τραγωδία των κοινών, και πιο συγκεκριμένα απέδειξε ότι ιδιαίτερα σε μικρές πληθυσμιακές κλίμακες τα άτομα εφευρίσκουν εσωτερικούς τρόπους συνεργασίας για το πώς θα χρησιμοποιήσουν και θα αξιοποιήσουν τα κοινά αγαθά και τους κοινούς πόρους.

Στο παράδειγμα του Χάρντιν οι βοσκοί δεν επικοινωνούν μεταξύ τους και δεν έχουν επίγνωση των επιπτώσεων των πράξεών τους. Είναι απλά εγκλωβισμένοι σε ένα κλειστό σύστημα σκέψης και πράξης. Η τραγωδία προκύπτει ως αποτέλεσμα μιας αδυσώπητης λειτουργίας της φύσης των πραγμάτων και το κράτος παρεμβαίνει ιδιωτικοποιώντας τα κοινά για να τα σώσει από μια βέβαιη καταστροφή.

Η Όστρομ έδειξε επίσης ότι η θεωρία παιγνίων δεν μπορεί να αναχθεί στο κοινωνικό επίπεδο. Το παράδειγμα του Χάρντιν, όπως και τα περισσότερα παραδείγματα της θεωρίας παιγνίων, προϋποθέτουν ένα κλειστό σύστημα με συγκεκριμένους παίκτες, οι οποίοι έχουν συγκεκριμένες επιλογές, και κάθε ένας εκ των παικτών αντλεί τη μέγιστη ωφέλεια όταν πράττει εις βάρος των υπολοίπων, όταν δηλαδή προδίδει το σύνολο.

Όμως η ίδια η πραγματικότητα δείχνει ότι συνήθως- όχι πάντα φυσικά- οι άνθρωποι επικοινωνούν μεταξύ τους και μπορούν να αντλήσουν τη μέγιστη ωφέλεια (όχι μόνο με οικονομικούς όρους, αλλά κυρίως με όρους βιωσιμότητας) όταν συνεργάζονται μεταξύ τους. Η πραγματική τραγωδία των κοινών επέρχεται όταν αυτά ιδιωτικοποιούνται και πηγαίνουν στα χέρια μιας μικρής ομάδας ανθρώπων που αποσκοπεί στο άμεσο κέρδος και όχι στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά τους. 

Οι 8 αρχές σχεδιασμού της θεσμικής αυτοοργάνωσης των κοινών (Ostrom).

Τέλος, η Όστρομ είδε, μέσω των ερευνών της, ότι υπάρχουν κάποιες ομοιότητες ανάμεσα σε αυτοοργανωμένους θεσμούς Πόρων Κοινής Διαχείρισης (ΠΚΔ) που αντέχουν στο χρόνο και διατύπωσε οχτώ αρχές σχεδιασμού που χαρακτηρίζουν αυτούς τους θεσμούς:

  1. Ο καθορισμός των ορίων του ΠΚΔ και αυτών που έχουν το δικαίωμα να τον χρησιμοποιούν.

  2. Εισαγωγή κανόνων οικειοποίησης και παροχής των μονάδων πόρου, που έχουν προσαρμοστεί στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε περιβάλλοντος.

  3. Τα άτομα που επηρεάζονται από τους κανονισμούς διαχείρισης των πόρων, μπορούν να συμμετέχουν στην τροποποίησή τους.

  4. Οι επιτηρητές, οι οποίοι ελέγχουν την κατάσταση του ΠΚΔ και τη συμπεριφορά των οικειοποιητών, είναι υπόλογοι στους οικειοποιητές ή είναι οι ίδιοι οι οικειοποιητές.

  5. Στους οικειοποιητές που παραβαίνουν τους κανόνες επιβάλλονται συνήθως κλιμακούμενες κυρώσεις, ανάλογες με τη σοβαρότητα της παράβασης, είτε από τους άλλους οικειοποιητές, είτε από επιτηρητές είτε και από τους δύο.

  6. Οι οικειοποιητές και οι επιτηρητές έχουν άμεση πρόσβαση σε χαμηλού κόστους τοπικούς στίβους για να επιλύουν τις διάφορες διαμάχες μεταξύ τους.

  7. Το δικαίωμα των οικειοποιητών να επινοούν τους δικούς τους θεσμούς που δεν αμφισβητούνται από εξωτερικές διοικητικές αρχές.

  8. Η οικειοποίηση, η παροχή, η επιτήρηση, η εφαρμογή, η επίλυση διαμαχών και οι δραστηριότητες διοίκησης είναι οργανωμένες σε πολλαπλά επίπεδα.