Ο Μισέλ Σέρ (Michel Serres) γεννήθηκε την 1η Σεπτεμβρίου του 1930 στην πόλη Αζάν της Γαλλίας και πέθανε χθες 1 Ιουνίου του 2019, σε ηλικία 88 ετών.

Σπούδασε μαθηματικά, φυσιογνωστικές επιστήμες και φιλοσοφία στην Ecole Normale Superieure. Θεωρείται ένα πολύ σημαντικός φιλόσοφος της επιστήμης του 20ού αιώνα, καθώς επίσης και ανανεωτής της γαλλικής επιστημολογίας.

Με το πολυσχιδές και πρωτότυπο συγγραφικό του έργο επιχειρεί με το παραδειγματικό και ποιητικό του ύφος να δείξει την αυταπάτη που υπάρχει στο διαχωρισμό των ανθρωπιστικών και των θετικών επιστημών και να θεμελιώσει μια επιστημολογία η οποία θα μπορέσει να αντιμετωπίσει το οικολογικό πρόβλημα της εποχής μας.

Το έργο του περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τα βιβλία: “Hermes” Ι, ΙΙ και III (1969, 1972, 1974), “Les Cinq Sens” (1985), “Le Tiers-Instruit” (1991), “Hominescence” (2001), “L’Incandescent” (2003), “Le Malpropre” (2008).

Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του: “Το φυσικό συμβόλαιο” (Π.Ε.Κ., 2001), “Το παράσιτο” (Σμίλη, 2009), “Καιρός των κρίσεων” (Καλέντης, 2011) και “Κοντορεβιθούλα” (2013).

Ακολουθεί ένα εισαγωγικό απόσπασμα από το βιβλίο του Μισέλ Σερ Καιρός των κρίσεων. Ο τίτλος του στα γαλλικά είναι Temps des crises, ενώ στο εξώφυλλό του υπάρχει η εικόνα δύο κερασιών. Για τον Γάλλο αναγνώστη, τόσο ο τίτλος όσο και η εικόνα παραπέμπουν ηχητικά στο περίφημο μελωδικό τραγούδι Le temps des cerises (Η εποχή των κερασιών, στίχοι 1866, μουσική 1868), το οποίο συνδέθηκε αδιάρρηκτα και διαχρονικά με την Παρισινή Κομμούνα […]. Θα έλεγε κανείς ότι ο καιρός των κερασιών συμπίπτει με τον καιρό της Παρισινής Κομμούνας (18 Μαρτίου – 28 Μαΐου 1871), έτσι και οι παγκόσμιες κρίσεις έχουν τον δικό τους καιρό [ΣτΕ].

 

Πρόλογος για την ελληνική έκδοση

Οι Έλληνες φίλοι μου ξέρουν τουλάχιστον τρία πράγματα καλύτερα από εμένα. Καταρχάς την προέλευση της λέξης “κρίση”, η οποία στην αρχαία γλώσσα τους σημαίνει “εκφέρω κρίση” [juger], δηλαδή επιλέγω μεταξύ δύο αντιτιθέμενων επιλογών. εν συνεχεία την επώδυνη επικαιρότητα της ίδιας της οικονομικής κρίσης, η οποία προσβάλλει σκληρά την οικονομία τους και την καθημερινή ζωή τους. τέλος την εμπειρία των σεισμών που έχουν πλήξει πολλάκις τη Σαντορίνη και τον Κορινθιακό Κόλπο. Οι φυσικοί επιστήμονες του πλανήτη μας εξηγούν αυτούς τους σεισμούς μέσω των βραδέων κινήσεων και των υφιστάμενων συγκρούσεων των βαθιά καταχωνιασμένων τεκτονικών πλακών.

Ο Καιρός των κρίσεων εξετάζει ακριβώς αυτά τα τρία ζητήματα και επιχειρεί να δώσει μια απάντηση. Ναι, χωρίς ποτέ να το φανταστούμε, ζούμε σε μια εποχή της οποίας οι οικονομικοί και χρηματοπιστωτικοί σεισμοί ίσως δεν είναι παρά μόνο κάποιοι επιφανειακοί κραδασμοί, καθότι όλοι οι θεσμοί μας – πολιτικοί, νομικοί, θρησκευτικοί, της υγείας ή της εκπαίδευσης – βρίσκονται σήμερα σε κρίση […]. Αποτέλεσμα: η σχέση μας με το σώμα, με τη γέννηση και το θάνατο, οι σχέσεις μας με τον κόσμο και τον άλλον άνθρωπο έχουν ανατραπεί.

Να λοιπόν που γεννιέται μια νέα εποχή.

Ως εκ τούτου, σύμφωνα με την ιατρική ορολογία, η έξοδος από την κρίση απαιτεί να μην επανέλθει ο οργανισμός στην πρότερη κατάσταση, αλλά να επινοήσει ένα νέο τρόπο του ζην […].

Προοίμιο

Τυχαίνει ένας σεισμός να σχηματίζει μόνο μια ρυτίδα στο έδαφος ή κάποιες ρωγμές και κάποια ραγίσματα στα έργα τέχνης, στις γέφυρες και τα κτίρια. Με το πέρασμα χιλιετιών, από τη δράση των σεισμών εμφανίζεται ένα μεγάλο ρήγμα στο τοπίο, όπως αυτό που βλέπουμε στην Ισλανδία ή αυτό του Αγίου Ανδρέα, στην Καλιφόρνια. Αυτά τα ορατά ίχνη και σημάδια, που στη συνέχεια αποτυπώνονται πάνω στο χάρτη, αποκαλύπτουν και αποκρύπτουν ένα γιγάντιο χάσμα στο επίπεδο των λιθοσφαιρικών πλακών, οι οποίες μετακινούνται αργά και θρυμματίζονται ξαφνικά μέσα στις τεκτονικές, αθέατες αβύσσους. Και η βαθύτερη αιτία όλων αυτών των κινήσεων βρίσκεται ακριβώς εδώ μέσα.

Ιδού λοιπόν το σχεδιάγραμμα αυτού του βιβλίου και ιδού η θεματική του. Η δημοσιονομική και χρηματιστηριακή κρίση που μας συνταράσσει και σήμερα, προφανώς επιφανειακή, αποκρύπτει και αποκαλύπτει ορισμένες ρήξεις που υπερβαίνουν, μέσα στο χρόνο, την ίδια τη διάρκεια της ιστορίας, όπως ακριβώς υπερβαίνουν την αντίληψή μας τα χάσματα των λιθοσφαιρικών πλακών μέσα στο χώρο. Η πρόσβαση σε αυτές τις καταχωνιασμένες αιτίες απαιτεί την εγκατάλειψη της επικαιρότητας των αριθμών.

Αλλά και των συγκινήσεων. Για να μπορούν οι φτωχοί, εσείς εγώ, να καταφεύγουν επειγόντως στη βοήθεια των πλουσίων με τη διαμεσολάβηση του κράτους, ήταν αναγκαίο οι πλούσιοι να γίνουν τόσο κολοσσιαία πλούσιοι ώστε να δίνεται η εντύπωση σε όλο τον κόσμο ότι είναι τόσο απαραίτητοι για την επιβίωσή μας όσο και ο Κόσμος. Έτσι η σημερινή κρίση έχει προκαλέσει ένα εκρηκτικό βραχυκύκλωμα στην τιμή των πτητικών νομισμάτων, που χειραγωγούνται από κάποιους ειδήμονες, και στην οικουμενική πραγματικότητα συγκεκριμένων πραγμάτων. Εδώ λοιπόν ξαναβρίσκω το έδαφος και τη γεώσφαιρα, με την εικόνα των οποίων ξεκίνησε η αφήγησή μου.

Ορισμοί της λέξης κρίση

Το αμέσως προηγούμενο ρήμα που χρησιμοποίησα [“juger”, “κρίνω”] ταιριάζει πολύ καλά εδώ. Η γαλλική λέξη crise [κρίση] ανάγεται ετυμολογικά στο αρχαιοελληνικό ρήμα κρίνω, που σημαίνει ακριβώς “εκφέρω κρίση” [juger]. Η εξήγηση του νοήματος ενός όρου μάς επιτρέπει ενίοτε να διασαφηνίσουμε αυτό που ο όρος κατονομάζει. Παράδειγμα: ο κριτικός θεάτρου αφηγείται εν μέρει το θέμα του έργου, όχι όμως λεπτομερώς, για να μην αποκαλύψει ακριβώς την υπόθεσή του, αλλά καταλήγει χαρακτηρίζοντας υπέροχο ή κακό, με καλή ή κακή σκηνοθεσία και υποκριτική. Ο κριτικό του κινηματογραφικού έργου κρίνει το φίλμ ως ηλίθιο ή καταπληκτικό. Κατά κάποιον τρόπο εγκαθιστά ένα είδος δικαστηρίου.

Έτσι, η λέξη “κρίση” [crise] μάς επιτρέπει να δούμε τη νομική της καταγωγή. Πρόκειται, εν προκειμένω, για μιαν απόφαση [décision] που έχει ληφθεί από τους ενόρκους και από τον πρόεδρό τους. Εξάλλου η λατινογενής γαλλική λέξη dé-cision [από-φαση] σημαίνει την κοπή στα δύο, όπως γίνεται με το ψαλίδι. Ναι ή όχι; – δεν πρέπει να κρίνουμε αν ο κατηγορούμενος είναι ένοχος ή αθώος; Στο τέλος της δίκης, το δικαστήριο τέμνει αποφασιστικά [tranche]. Κάποτε αυτό που έτεμνε ήταν ο λαιμός. Ο κριτικός αποφασίζει, εν μέρει και ενίοτε, για την επιτυχία ή την πτώση ενός καλού ονόματος.

Μέσα στο χώρο, αυτή η απόφαση σκιαγραφεί μιαν οδό που διακλαδίζεται: θα πάμε αριστερά ή δεξιά. Η κωμωδία είναι καλή ή αποτυχημένη. Ο κατηγορούμενος είναι ένοχος ή μη ένοχος, καταδικάζεται ή ελευθερώνεται. Λέγεται ότι ο νεαρός Ηρακλής έπρεπε να επιλέξει μεταξύ δύο οδών: της οδού της κακίας ή της αρετής. Επιλέξτε λοιπόν και εσείς. Κρίση και επιλογή.

Από την εποχή που ο Bayle έγραψε το Ιστορικό και κριτικό λεξικό [Dictionnaire historique et critique]1, από την εποχή που ο Leibniz2 έφερε τον Θεό ενώπιον του δικαστηρίου των φιλοσόφων για το ζήτημα της ευθύνης του Κακού, από την εποχή των διάσημων τίτλων των έργων του Kant3, η φιλοσοφία και η ιστορία εισήλθαν μαζί με μια εποχή όπου εφεξής το κριτικό μοντέλο έγινε ο κυρίαρχος κανόνας: οι δυο αυτοί κλάδοι εδραιώθηκαν από τότε ως ανώτατοι κριτές, απαλλαγμένοι ωστόσο οι ίδιοι από την κριτική.

Όταν εισάγεται στο ιατρικό λεξικό – αλλά με τρόπο που είναι αποφασιστικός γι’ αυτό που εδώ μας ενδιαφέρει-, ο όρος “κρίση” περιγράφει την κατάσταση ενός οργανισμού που είναι αντιμέτωπος με την ανάπτυξη ενός νοσήματος, μολυσματικού, νευρικού, αιματολογικού, καρδιακού, μέχρι την τοπική και καταστροφική κορύφωσή του, η οποία θέτει σε κίνδυνο ολόκληρο τον οργανισμό: νευρική κρίση, κρίση άσθματος, αποπληξίας, επιληψίας, καρδιακή κρίση… Στην κατάσταση αυτή, που ακριβώς ονομάζεται κρίσιμη [critique], το σώμα λαμβάνει εκ νέου και αφ’ εαυτού μιαν απόφαση [décision]: όταν υπερβεί αυτό το όριο, το σώμα είτε πεθαίνει είτε ακολουθεί μιαν εντελώς άλλη πορεία. Διακλάδωση και επιλογή, εκ νέου. Στην περίπτωση που το σώμα επιβιώνει, με την έξοδό του από την εν λόγω κρίση, ακολουθεί μιαν άλλη οδό και θεραπεύεται.

Τι να σκεφτείς λοιπόν γι’ αυτή την ανάρρωση; Ότι ποτέ δεν επανέρχεται στα παλιά- η έκφραση αποκατάσταση της υγείας είναι λανθασμένη-, ότι δεν αποκαθιστά την κατάσταση που υπήρχε πριν από το νόσημα, γιατί αυτή η αναστροφή θα επαναλάμβανε, εν είδει κύκλου, μια ταυτόσημη εξέλιξη προς την κατεύθυνση της κρίσης. Συνεπώς η ανάρρωση υποδεικνύει μια νέα κατάσταση που διαμορφώνεται εκ νέου από τον οργανισμό. Η κρίση ωθεί το σώμα είτε προς το θάνατο είτε προς μιας καινοτομία, η οποία το αναγκάζει να προβεί σε μια επινόηση

Ιδού, ειρήσθω εν παρόδω, ένα από τα καταπληκτικά μυστικά της ζωής: η δυνατότητα να δημιουργεί, εξ ολοκλήρου και αφ’ εαυτής, μιαν εντελώς διαφορετική οργάνωση του οργανισμού! Η ζωή μπορεί να επινοήσει μια νέα ύπαρξη! Γιατί να μην έχουμε και εμείς την ίδια δυνατότητα;

Αν πράγματι βιώνουμε μια κρίση, με την ισχυρή και ιατρική σημασία του όρου, τότε δεν αξίζει καθόλου η επάνοδος στα παλιά. Οι όροι “ανάκαμψη” ή μεταρρύθμιση” είναι άτοποι. Είτε πρόκειται πράγματι για μια κρίση, οπότε στην περίπτωση αυτή δεν μπορεί να υπάρξει επανέναρξη, διότι, καθώς αυτή ισοδυναμεί με επανάληψη, θα μας έριχνε εκ νέου, εν είδει κύκλου όπως έχω προαναφέρει, σε μια τουλάχιστον ανάλογη κρίσιμη κατάσταση ή, ακόμη χειρότερα, σε ένα ασταθές και χαοτικό καθεστώς, κατά το μάλλον ή ήττον μακρόχρονο, όπου η συχνή ανάκληση αυτής της ίδιας επιστροφής θα μας έφερνε αρκετές φορές σε μια κατάσταση παρόμοια με τη ρήξη -η ιστορία της Γαλλίας στον 19ο αιώνα παρέχει αφειδώς τέτοια παραδείγματα: οι παλινορθώσεις είναι τόσες όσες και οι επαναστάσεις – είτε, αντιστρόφως, η συνήθης πορεία των πραγμάτων μπορεί να ξαναρχίσει, οπότε δεν επρόκειτο για κρίση.

Με τη σειρά μου πρέπει και εγώ να επιλέξω: πράγματι, σήμερα έχουμε να κάνουμε με μια κρίση. Συνεπώς είναι αναγκαίο να επινοήσουμε κάτι που είναι νέο. Άραγε θα μπορέσω να το κάνω; Δεν είναι καθόλου σίγουρο. Άραγε θα μπορέσουμε να χαράξουμε άλλες οδούς; Το ελπίζω. Ποιες θα είναι αυτές; Κανείς δεν το γνωρίζει ακόμη. Εν πάση περιπτώσει, τίποτα δεν είναι πιο συναρπαστικό από την αναζήτησή τους.

Υπογραμμίζω με έμφαση την ανάγκη αυτής της καινοτομίας. Έχουμε βιώσει ένα δραματικό παράδειγμα το 1929, όταν μια οικονομική κρίση έριξε σιγά σιγά τη Δύση και τον κόσμο σε ένα πόλεμο με εκατό εκατομμύρια νεκρούς. Πολλοί φοβούνται την υποχρέωση να επινοήσουμε, αλλά δεν μπορούμε να τους κατηγορήσουμε γι’ αυτό. Εγώ έχω την τόλμη να χαίρομαι γι’ αυτή την επινόηση. Γιατί;

Σημειώσεις:

1[ΣτΜ] Στο εν λόγω βιβλίο ο Pierre Bayle (1647-1706) θέτει υπό αμφισβήτηση την παραδοσιακή σκέψη και πρωτίστως την θρσκευτική. Αν και καλβινιστής, γίνεται υπέρμαχος της ανεξιθρησκείας, της κριτικής και ελεύθερης σκέψης, ασκώντας μεγάλη επιρροή στους φιλοσόφους του Διαφωτισμού.

2[ΣτΕ] Στο φιλοσοφικό του έργο Δοκίμια θεοδικίας για την αγαθότητα του Θεού ο Leibniz απαντά στο σκεπτικισμό του Bayle, μεταξύ άλλων, πάνω στη διαμάχη περί της αντίφασης της ύπαρξης του κακού και της αγαθότητας-παντοδυναμίας του Θεού. Εδώ ο Leibniz παρουσιάζεται ως συνήγορος του θεού στο δικαστήριο των ανθρώπων , όπου εκδικάζεται το ζήτημα της προέλευσης του Κακού. Στον πρόλογο του βιβλίου ο Γερμανός φιλόσοφος επιζητεί να συμφιλιώσει τη θρησκευτική πίστη με τον ορθό λόγο.

3Αναφορά στα έργα του Καντ Κριτική του καθαρού λόγου (1781), Κριτική του πρακτικού λόγου (1788) και Κριτική της κριτικής δύναμης (1790).

Michel Serres (2011) Καιρός των κρίσεων, μτφρ. Λ. Λάκκα, επιμ. Β. Μπιτσώρης, Αθήνα: Καλέντης.