Για να αντιληφθούμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο ο Καστοριάδης χρησιμοποιεί την έννοια της παιδείας, πρέπει να πάμε βαθύτερα και να σταθούμε μαζί του στο χείλος της Αβύσσου. Καθώς στη φιλοσοφία του Καστοριάδη το Είναι είναι χάος, άβυσσος, απύθμενο και ταυτοχρόνως δημιουργία1. Μια δύναμη μορφώσεως ή μορφοποίησης (vis formandi) που δεν είναι προκαθορισμένη και η οποία επιθέτει στο χάος έναν κόσμο, δηλαδή ένα σύνολο που είναι λίγο ως πολύ οργανωμένο και κανονισμένο. Ο άνθρωπος, ως ατομική και συλλογική οντότητα, μετέχοντας μέσα στο Είναι είναι κι ο ίδιος «χάος, άβυσσος κι απύθμενος. Και αυτό διότι ο άνθρωπος είναι ον φαντασίας και φαντασιακού, φαντασίας ατομικής και φαντασιακού συλλογικού και κοινωνικού, είναι και ο ίδιος μια δύναμη μορφώσεως»2.

Ο φιλόσοφος προτείνει έτσι να δούμε το Είναι ως έρωτα και πάθος μόρφωσης και μορφοποίησης (libido formandi), ως «δύναμη δημιουργίας αλλά και επιθυμία δημιουργίας και μόρφωσης ή μορφοποίησης»3. Αυτή η δύναμη, η επιθυμία (ή το πάθος) αποτελεί «το ποιητικό στοιχείο στον άνθρωπο».

Ο τόπος αυτής της δύναμης μορφώσεως και δημιουργίας ως ριζικού φαντασιακού είναι το άτομο και πιο συγκεκριμένα η ψυχή του. O τόπος αυτής της δύναμης ως θεσμίζον κοινωνικό φαντασιακό είναι το ανώνυμο συλλογικό και πιο συγκεκριμένα, το κοινωνικο-ιστορικό πεδίο4. Για τον Καστοριάδη, «ο άνθρωπος θέλει και απαραίτητα πρέπει να επενδύσει τον κόσμο, την κοινωνία, το πρόσωπό του και τη ζωή του» με νόημα. Το νόημα αυτό «δεν είναι τίποτε άλλο παρά αυτή η μόρφωση» (Bildung), αυτή η διαρκής «προσπάθεια να πιαστούν μαζί μέσα σε μια τάξη, σε μια οργάνωση, σε έναν κόσμο, όλα όσα παρουσιάζονται και όλα όσα ο ίδιος ο άνθρωπος κάνει να αναδύονται».

Υπό αυτό το πρίσμα ο Καστοριάδης θεωρεί ότι ο καλύτερος δυνατός ορισμός της παιδείας είναι: «το να δοθεί μορφή στο χάος». Δίνοντας μορφή στο χάος, δίνουμε νόημα και σημασία όχι απλώς ως ιδέες και παραστάσεις αλλά ως σύλληψη σε μια μορφή και της παράστασης και της επιθυμίας και του αισθήματος5.

[…]

Η φιλοσοφία, ως αυτοστοχαστική και αυτοανακλαστική δραστηριότητα, ουσιαστικά εναντιώνεται στο οριστικό κλείσιμο της σημασίας και του νοήματος που την οδηγεί στον ετεροκαθορισμό. Διατηρεί ανοιχτή τη διερώτηση, ασκώντας αυτοκριτική με την επίγνωση πάντα των κοινωνικο-ιστορικών της περιορισμών. Ο αυτοπεριορισμός αφορά επίσης την πολιτική, όπως και την παιδεία, και συνδέει και τις τρεις (φιλοσοφία-πολιτική-παιδεία) με την αυτονομία και τη δημοκρατία.

Το βασικό ανθρωπολογικό συστατικό της αυτονομίας και της δημοκρατίας είναι το ήθος του αυτοπεριορισμού, το ήθος της θνητότητας (αποφυγή ύβρης). Όπως σημειώνει ο Θεοδωρίδης, «η ελευθερία της δημοκρατίας και το μεγαλείο της είναι κατ’ ουσίαν η άσκηση του αυτοπεριορισμού της, η οποία θα πρέπει να κατατείνει, μέσα από τη διαπαιδαγώγηση, στη διαμόρφωση υπεύθυνων ανθρώπινων όντων και δε θα εξαντλείται στην απλή ηθικολογία»6. Η δημοκρατική κοινότητα «έχει ανάγκη μιας αγωγής που θα θέτει ως κεντρικό στόχο την εγκαθίδρυση μιας κριτικής σκέψης όσο πιο ευρείας και ανοιχτής», στο πλαίσιο της οποίας θα πρέπει να δίνεται σε όλους η πραγματική δυνατότητα άσκησης της φρόνησής τους7.

Η παιδεία καθίσταται έτσι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ φιλοσοφίας και αυτονομίας, εγκαθιδρύοντας μια ζωτική σχέση ανάμεσα στο κοινωνικο-ιστορικό και τη ψυχή, το θεσμισμένο και το θεσμίζον8, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στα άτομα να αμφισβητήσουν τις ιδέες, τους νόμους και την κουλτούρα τους, μέσω μιας δύναμης και ενός πάθους για δημιουργία, αλλά κι ενός ήθους θνητότητας (και υπευθυνότητας), ανασυγκροτώντας έτσι και την ίδια τη δημοκρατία ως διαδικασία και ως πρόταγμα.

Το παραπάνω κείμενο αποτελεί απόσπασμα του υπό δημοσίευση άρθρου “Παιδεία, φιλοσοφία, αυτονομία” σε συλλογικό τόμο.

Σημειώσεις

1Για την έννοια της ex nihilo δημιουργίας βλ. επίσης, Καστοριάδης Κ. (2001β) “Ψευδοχάος, χάος και κόσμος” στο Ανθρωπολογία, Πολιτική, Φιλοσοφία, Αθήνα: Ύψιλον. Μία αξιόλογη κριτική προσέγγιση στην έννοια της δημιουργίας του Καστοριάδη βλ. Ρικέρ Π., Καστοριάδης Κ. (2018) Διάλογος για τη φαντασία και το κοινωνικό φαντασιακό, μτφρ. Σ. Σιαμανδούρας, Αθήνα: Έρμα.

2Καστοριάδης Κ. (2001α) ό.π., σ. 74. Για την έννοια του ανθρώπου ως όντος φαντασίας και φαντασιακού, βλ. επίσης Harari Y. N. (2015) Μια σύντομη ιστορία του ανθρώπου, μτφρ. Χ. Λαλιώτης, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, σσ. 37-44.

3Καστοριάδης Κ. (2001α) ό.π., σ. 75.

4Castoriadis (1997a) “Radical imagination and the Social Instituting Imaginery”, στο D. Curtis (ed.) The Castoriadis Reader pp. 321-322.

5Καστοριάδης Κ. (2001α) ό.π., σ. 75. Η έννοια της μορφής χρησιμοποιείται από τον Καστοριάδη όχι φορμαλιστικά, αλλά με την πλατωνική και την αριστοτελική έννοια του είδους, της ενότητας μιας εμφάνισης με κάτι που αυτή η εμφάνιση εκφράζει (ό.π., σ. 83).

6Θεοδωρίδης Α. (2008) “Το ήθος της θνητότητας ως θεμέλιο της δημοκρατικής αγωγής” στο Κ. Βουδούρη, Παιδεία: Η εκπαίδευση στην εποχή της οικουμενικότητας, Αθήνα: Εκδόσεις Ιωνία, σ. 71

7Ό.π. σ. 72.

8Το θεσμισμένο είναι η μορφή της καθεστηκυίας τάξης, αυτό που είναι ήδη θεσμός, αναγνωρισμένο και νομιμοποιημένο. Το θεσμίζον είναι η ‘αμφισβήτηση εν τω γίγνεσθαι’, οι μετασχηματισμοί, οι μεταβολές και η αλλαγή. Για τον Καστοριάδη, θεσμίζον και θεσμισμένο αποτελούν ένα ζεύγος, κάθε πόλος του οποίου δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς τον άλλο.