«Η ζωή», έγραφε ο Arthur Schopenhauer το 1818, “είναι βουτηγμένη βαθιά μέσα στον πόνο και δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτό. Η είσοδός μας στη ζωή γίνεται με δάκρυα, η πορεία της είναι κατά βάθος πάντοτε τραγική και το τέλος της ακόμα περισσότερο”.
Ο Άρθουρ Σονεπάουερ είναι ίσως ο πιο γνωστός πεσιμιστής στον κόσμο. Κάθε φορά που νομίζετε ότι ίσως έχετε βρει μια σταλιά ευτυχίας, υπάρχει ο Σοπενάουερ να σας αποδείξει ότι δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια στιγμή ανακούφισης στη μόνιμη δυστυχία της ανθρώπινης ύπαρξης. Το πρόβλημα είναι ότι είναι τόσο καλός συγγραφέας που πιθανόν να αρχίσετε να συμφωνείτε μαζί του: η ευτυχία, είναι, έτσι κι αλλιώς, απλώς μια προσωρινή κατάσταση στη συνεχή θέληση για ευχαρίστηση. Χαρακτηριστικός είναι κι ο “οδηγός προσανατολισμού στη ζωή” που προτείνει: “Εάν θέλετε έναν αξιόπιστο οδηγό για να προσανατολίζεστε στη ζωή, συνηθίστε να αντιμετωπίζετε τον κόσμο ως έναν τόπο εξαθλίωσης, ένα είδος αποικίας καταδικασμένων”.

Γεννήθηκε το 1788 στο Ντάντσιχ της Πρωσίας (το σημερινό Γκντανσκ της Πολωνίας), και πέθανε σε ηλικία 72 ετών στη Φρανκφούρτη. Το έργο του άσκησε μεγάλη επιρροή η οποία δεν περιορίστηκε στους φιλοσόφους. Ο πιο διάσημος ‘μαθητής’ του είναι σίγουρα ο Friedrich Nietzsche, αλλά υπάρχουν και πολλοί άλλοι που του οφείλουν ευγνωμοσύνη όπως ο Richard Wagner, ιδιαίτερα για τον Τριστάνο και την Ιζόλδη, ο Ludwig Wittgenstein, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι ο Schopenhauer ήταν ο φιλόσοφος που μελέτησε πριν αναστηλώσει τον φιλοσοφικό κόσμο με τη Λογικο-φιλοσοφική πραγματεία του. Ο Σίγκμουντ Φρόιντ, ο οποίος ήταν απολύτως άθλιος για το ότι δεν ανέφερε καθόλου τον Schopenhauer στις εξερευνήσεις του υποσυνείδητου (ο Μισέλ Ονφρέ έχει γράψει ένα βιβλίο που μιλάει, μεταξύ άλλων, για τον τρόπο με τον οποίο ο Φρόιντ παρουσίαζε κάθε σκέψη ως δική του), και πολλοί άλλοι, όπως ο Samuel Beckett, ο Jorge Luis Borges και ο Jacob Burckhardt. Αλλά πέρα από την αμείλικτη απαισιοδοξία του Schopenhauer, τι πραγματικά πίστευε;

Το πιο γνωστό έργο του Σοπενάουερ είναι “Ο Κόσμος ως βούληση και ως αναπαράσταση”. Η ανάλυση της βούλησης οδήγησε τον Σοπενάουερ στο συμπέρασμα ότι οι συναισθηματικές, σωματικές και σεξουαλικές επιθυμίες δεν μπορούν ποτέ να εκπληρωθούν ολοκληρωτικά. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ο Σοπενάουερ να κατατείνει προς ένα τρόπο ζωής που απέρριπτε τις ανθρώπινες επιθυμίες, παρόμοιο με αυτόν που διδάσκουν ο Βουδισμός και οι Βέδες.

Ο Σοπενάουερ πίστευε ότι οι άνθρωποι υποκινούνταν από τις ίδιες τους τις βασικές επιθυμίες, ή από τη Wille zum Leben (βούληση για ζωή), η οποία κατεύθυνε όλη την ανθρωπότητα. Για τον Σοπενάουερ, η ανθρώπινη επιθυμία ήταν μάταιη, άλογη, ακαθοδήγητη, και, κατ’ επέκταση, αυτό ίσχυε για όλο το σύνολο της ανθρώπινης δράσης.

Για τον Σοπενάουερ, η ανθρώπινη επιθυμία, η «βούληση» και η θέληση προκαλούν πόνο και ανέχεια. Ένας προσωρινός τρόπος να απαλλαχθεί κανείς από τον πόνο είναι μέσω της αισθητικής περισυλλογής. Αυτός είναι ο αμέσως καλύτερος τρόπος καταστολής της βούλησης, πέρα από την πλήρη εξάλειψη του θέλειν. Η ολική απορρόφηση στον κόσμο νοούμενο ως Παράσταση, μέσω της αναπαραγωγής της πραγματικότητας από το έργο τέχνης, σώζει τον άνθρωπο από τον κόσμο ως βούληση, που είναι ο καθαυτό κόσμος. Η μουσική κατέχει μείζονα θέση στην αισθητική θεώρηση του Σοπενάουερ καθώς, λόγω της αφαιρετικότητας της, δεν βασίζεται σ’ ένα φαινομενολογικό παραστατικό μέσον. Η μουσική αισθητικά αναπαριστά την Βούληση καθεαυτήν, αδιαμεσολάβητη, και όχι όπως αυτή παρουσιάζεται υπό του ατομικιστικού πρίσματος.

Ο Σοπενάουερ όρισε τη βούληση για ζωή (Wille zum Leben) ως την εγγενή ώθηση εντός των ανθρώπινων όντων, και των πλασμάτων γενικά, να παραμείνουν ζωντανοί και να αναπαραχθούν. Ο Σοπενάουερ αρνιόταν να εκλάβει την αγάπη ως κάτι ασήμαντο ή τυχαίο, αλλά αντίθετα την εξέλαβε ως μια αστείρευτη δύναμη που βρισκόταν αθέατη εντός της ανθρώπινης ψυχής αλλάζοντας δραματικά τη μορφή του κόσμου.

“Ο απόλυτος σκοπός όλων των υποθέσεων αγάπης… είναι πιο σημαντικός από κάθε άλλο σκοπό στη ζωή του ανθρώπου και γι’ αυτό αξίζει τη μέγιστη σοβαρότητα με την οποία καθένας τον επιδιώκει. Αυτό το οποίο σχεδιάζεται μέσω των υποθέσεων αυτών δεν είναι τίποτε άλλο παρά η σύνθεση της επόμενης γενιάς”.

Οι ιδέες του Σοπενάουερ προεικόνισαν τη δαρβινική θεωρία της εξέλιξης και τις φροϋδικές έννοιες πάνω στη λίμπιντο και το ασυνείδητο.

Το 1987 ο Bryan Magee, φιλόσοφος και ραδιοφωνικός παραγωγός, παρουσίασε τη σειρά “The Great Philosophers” στο BBC. Στο συγκεκριμένο επεισόδιο που παρουσιάζεται εδώ, ο Magee συνοδεύεται από τον Fr. Frederick Copleston για να συζητήσουν τις θεμελιώδεις ιδέες του συστήματος σκέψης του Schopenhauer.  Οι δυο Άγγλοι φιλόσοφοι εξηγούν τη μεταφυσική και την ηθική του Schopenhauer, την αναζήτηση των ορίων σκέψης και ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο πρόβλεψε τη σύγχρονη φυσική.

Επιμέλεια κειμένου: Ε.- Α. Περράκης