Το περίφημο κείμενο του Max Weber  H προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού είναι σίγουρα ένα από τα πιο παρεξηγημένα κλασικά έργα που διδάσκονται ευρέως στα πανεπιστήμια σε όλον τον κόσμο. Με αυτό δεν εννοούμε ότι οι καθηγητές ή οι φοιτητές είναι κουτοί, αλλά ότι πρόκειται για ένα συμπαγές κείμενο το οποίο εκτείνεται σε ένα πολύ ευρύ αντικείμενο, γραμμένο από έναν ευρυμαθή διανοούμενο. Ο ίδιος θα έμενε πράγματι έκπληκτος εάν μάθαινε ότι σήμερα το κείμενο αυτό χρησιμοποιείται ως εισαγωγή στην κοινωνιολογία για τους προπτυχιακούς φοιτητές.

Στις μέρες μας χρησιμοποιούμε τον όρο «καπιταλισμός» σαν το νόημά του να είναι αυτονόητο, ή σαν να προέρχεται αποκλειστικά από τον Μαρξ, ωστόσο αυτό είναι μια πολύ πρόχειρη οπτική την οποία πρέπει να εγκαταλείψουμε. Ο Weber έδωσε στον όρο «καπιταλισμό» έναν καθαρά δικό του ορισμό. Με την πιο γενική του έννοια ο καπιταλισμός ήταν συνώνυμος της ίδιας της νεωτερικότητας: επρόκειτο για την «πιο μοιραία δύναμη στη σύγχρονη ζωή». Πιο συγκεκριμένα ο καπιταλισμός διαμόρφωσε τη σύγχρονη κουλτούρα, τον κώδικα αξιών με τον οποίο οι άνθρωποι έζησαν τον 20ο αιώνα στη Δύση και εξακολουθούν να ζούνε μέχρι σήμερα. Συνεπώς, το πνεύμα του καπιταλισμού αποτελεί επίσης και μια «ηθική», αν και αναμφίβολα ο τίτλος θα ηχούσε κάπως μονότονος αν το έργο αποκαλούνταν Η προτεσταντική ηθική και η ηθική του καπιταλισμού.

Αυτή η σύγχρονη ηθική ή ο κώδικας αξιών διαφέρει από οποιονδήποτε άλλο που προηγήθηκε. Ο Weber θεώρησε ότι όλοι οι προηγούμενοι ηθικοί κώδικες (οι κοινωνικά αποδεκτοί τύποι συμπεριφοράς, παρά οι πιο αφηρημένες προτάσεις των θεολόγων και των φιλοσόφων) είχαν θρησκευτικό χαρακτήρα. Οι θρησκείες παρείχαν σαφή μηνύματα, διατυπωμένα σε άμεσους ανθρώπινους όρους,  σχετικά με το πώς θα έπρεπε οι άνθρωποι να συμπεριφέρονται στην κοινωνία, και τα μηνύματα αυτά εκλαμβάνονταν ως απόλυτες ηθικές σταθερές που δέσμευαν όλους τους ανθρώπους. Στη Δύση τον ρόλο αυτό έπαιζε ο χριστιανισμός, του οποίου η πιο σημαντική και ηθική υπαγόρευση προερχόταν από τη Βίβλο: «Αγάπα τον πλησίον σου». Ο Weber δεν απέρριπτε τη χριστιανική αγάπη, ωστόσο αυτή η ιδέα της αγάπης είχε ιδιωτικό χαρακτήρα, μέσα σε μια σφαίρα οικειότητας και γενετήσιων σχέσεων. Ως οδηγός της κοινωνικής συμπεριφοράς στο δημόσιο χώρο η ρήση «Αγάπα τον πλησίον σου» ήταν προφανέστατα παράλογη και αυτός ήταν ο κύριος λόγος γιατί η αξίωση της εκκλησίας να απευθύνεται στην εκσυγχρονιζόμενη τότε κοινωνία με αυθεντικά θρησκευτικούς όρους ήταν εντελώς ανεδαφική.          

Η ηθική ή ο κώδικας που κυριαρχούσε στο δημόσιο βίο του σύγχρονου κόσμου ήταν πολύ διαφορετικός. Πάνω από όλα ήταν ένας κώδικας απρόσωπος παρά προσωποπαγής. Ήδη από την εποχή του Weber η συμφωνία των ατόμων για το σωστό και το λάθος είχε καταρρεύσει οριστικά. Οι θρησκευτικές αλήθειες, η βάση δηλαδή της ηθικής, αμφισβητούνταν έντονα αλλά και άλλες δοκιμασμένες στο χρόνο νόρμες όπως αυτές που αφορούσαν τις γενετήσιες σχέσεις τον γάμο και την αίσθηση του κάλους επίσης κατέρρεαν.

Οι αξίες είχαν αρχίσει να γίνονται υπόθεση ατομική και όχι της κοινωνίας, έτσι αντί για μια ανθρώπινη ζεστή επαφή βασισμένη σε μια κοινή και διαισθητικά προφανή κατανόηση του σωστού και του λάθους, η δημόσια συμπεριφορά ήταν ψυχρή, επιφυλακτική και την κυβερνούσε ένας αυστηρός αυτοέλεγχος του κάθε ατόμου. Η ορθή συμπεριφορά, αναφερόταν στην τήρηση των σωστών διαδικασιών. Το πιο προφανές είναι ότι υπάκουε στο γράμμα του νόμου (διότι ποιος θα μπορούσε να πει ποιο ήταν ακριβώς το πνεύμα του) και ήταν καθόλα ορθολογική. Επρόκειτο για μια συμπεριφορά έλλογη, συνεπή και συμπαγή η οποία, με άλλα λόγια υπάκουε στις αναμφισβήτητες πραγματικότητες της νεωτερικής εποχής, όπως η δύναμη των αριθμών, των νόμων της αγοράς και της τεχνολογίας.

Υπήρχε βέβαια και ένα άλλο είδος αποσύνθεσης πέρα από αυτό της παραδοσιακής ηθικής. Η διάδοση της γνώσης και του αναστοχασμού πάνω σε αυτήν είχαν κάνει αδύνατο για οποιονδήποτε μεμονωμένο άνθρωπο να γνωρίζει και να ερευνά τα πάντα. Σε ένα κόσμο ο οποίος δεν μπορούσε να συλληφθεί ως ολότητα και στον οποίο δεν υπήρχαν καθολικά κοινές αξίες οι περισσότεροι άνθρωποι είχαν προσκολληθεί στο ρόλο που τους δέσμευε περισσότερο: τη θέση εργασίας τους ή το επάγγελμά τους. Αντιμετώπιζαν τη δουλειά τους ως ένα μεταθρησκευτικό «κάλεσμα/επάγγελμα», ως ένα «απόλυτο αυτοσκοπό», ο οποίος αποτελούσε το έσχατο θεμέλιο της ηθικής ή του πνεύματος της νεωτερικότητας, αν όντως η νεωτερικότητα διέθετε ένα τέτοιο θεμέλιο. Ένα από τα πιο διαδεδομένα κλισέ σχετικά με τη σκέψη του Weber είναι αυτό που λέει ότι κήρυξε την εργασιακή ηθική. Αυτό είναι παντελώς λάθος. Ο ίδιος προσωπικά δεν προσέδωσε καμία ξεχωριστή αρετή στον ανθρώπινο μόχθο και αν γνώριζε ότι είχε παρερμηνευθεί με αυτόν τον τρόπο θα μας επισήμανε ότι η ικανότητα για σκληρή εργασία ήταν κάτι που με κανένα τρόπο δεν διαχώριζε τη σύγχρονη Δύση από τις προηγούμενες κοινωνίες και τα αξιακά τους συστήματα. Ωστόσο θεώρησε ως θεμελιακά σύγχρονη και χαρακτηριστική για τη νεωτερική κοινωνία την ιδέα ότι οι άνθρωποι αυτοπροσδιορίζονταν όλο και περισσότερο από τη στενόμυαλη επικέντρωση στο επάγγελμά τους.

Αυτή η στενόμυαλη επαγγελματική ηθική, ήταν κοινή για τους επιχειρηματίες και για το υψηλά αμειβόμενο και ειδικευμένο εργατικό δυναμικό. Ο συνδυασμός αυτός ήταν που δημιούργησε μια κατάσταση στην οποία το ύψιστο αγαθό ήταν η απόκτηση χρημάτων ολοένα και περισσότερων, δίχως όριο. Αυτή η ιδέα είναι η πιο εύκολα αναγνωρίσιμη ως το πνεύμα του καπιταλισμού, αν και θα πρέπει να δοθεί έμφαση στο γεγονός ότι δεν ήταν μια απλή ηθική της απληστίας, η οποία άλλωστε όπως αναγνώρισε ο Weblen, ήταν πανάρχαια και προαιώνια. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν εδώ δυο ιδέες που επικαλύπτονται. Η μια αφορά στις δυνητικά καθολικές ορθολογικές διαδικασίες (την εξειδίκευση, τη λογική, την τυπικά συνεπή συμπεριφορά) και η άλλη βρίσκεται πιο κοντά στη σύγχρονη οικονομία, της οποίας το κύριο συστατικό είναι η επαγγελματική ηθική. Η νεωτερική κατάσταση ήταν προϊόν της στενόμυαλης προσκόλλησης του καθενός στην ιδιαίτερη λειτουργία του υπό συνθήκες στις οποίες η προσπάθεια να κατανοηθεί η νεωτερικότητα στο σύνολό της είχε καταληφθεί από την πλειονότητα των ανθρώπων. Ως αποτέλεσμα οι άνθρωποι δεν έλεγχαν τη μοίρα τους, αλλά τους κυβερνούσε ένα σύνολο ορθολογικών και απρόσωπων διαδικασιών που τους συνέδεε με ένα «σιδερένιο κλουβί» ή ένα «ατσάλινο κέλυφος». Με δεδομένα τα ορθολογικά και απρόσωπα θεμέλιά του το κλουβί αυτό ήταν κενό από οποιοδήποτε ανθρώπινο ιδανικό, θαλπωρής, αυθορμησίας ή ευρύτητας πνεύματος˙ παρόλα αυτά ο ορθολογισμός η τεχνολογία και η νομιμότητα παρήγαν υλικά αγαθά για μαζική κατανάλωση σε ποσότητες άνευ προηγουμένου. Για το λόγο αυτό, αν και οι άνθρωποι θα μπορούσαν πάντοτε να πράξουν όπως οι ίδιοι επέλεγαν, ήταν εντελώς απίθανο να εγκαταλείψουν αυτό το κλουβί «προτού να αναλωθεί και το τελευταίο χιλιόγραμμο ορυκτού καύσιμου».

Πρόκειται για μια πάρα πολύ αιχμηρή ανάλυση, η οποία μας εξηγεί πολλά για τη Δύση του 20ου αιώνα και τις δυτικές ιδέες και αρχές τις οποίες υιοθέτησε όλος ο κόσμος με χαρά από το 1945 και έπειτα. Η δύναμη του κειμένου δεν προέρχεται απλώς από αυτά που μας λέει αλλά κυρίως από το γεγονός ότι ο Weber επεδίωξε πρώτα να κατανοήσει τον κόσμο ως μια ολότητα και μετά να τον κρίνει. Αν επιθυμούμε να πάμε πέρα από αυτόν θα πρέπει να κάνουμε το ίδιο.

Ελεύθερη απόδοση απο το άρθρο του Peter Ghosh: What did Marx Weber mean by the ‘spirit’ of capitalism?