του Bastiaan T Rutjens*

Σήμερα υπάρχει μια κρίση εμπιστοσύνης απέναντι στην επιστήμη. Πολλοί άνθρωποι – συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών -ακόμη και των προέδρων – εκφράζουν δημοσίως τις αμφιβολίες τους σχετικά με την εγκυρότητα των επιστημονικών ευρημάτων.

Εν τω μεταξύ, επιστημονικά ιδρύματα και περιοδικά εκφράζουν τις ανησυχίες τους για την αυξανόμενη δυσπιστία του κοινού απέναντι στην επιστήμη. Πώς είναι δυνατόν η επιστήμη, τα προϊόντα της οποίας διαχέονται στην καθημερινή μας ζωή κάνοντάς την με πολλούς τρόπους πιο άνετη, να προκαλεί μια τέτοια αρνητική στάση σε ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού;

Το να αντιληφθούμε γιατί οι άνθρωποι δεν εμπιστεύονται την επιστήμη απαιτεί μια εις βάθος κατανόηση του τι πρέπει να γίνει για να την λάβουν πιο σοβαρά υπόψη τους.

Οι πολιτικές ιδεολογίες θεωρούνται από πολλούς ερευνητές ως ο κύριος υπαίτιος του σκεπτικισμού απέναντι στην επιστήμη. Ο κοινωνιολόγος Gordon Gauchat έδειξε ότι οι συντηρητικοί στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν καταστεί περισσότερο δύσπιστοι απέναντι στην επιστήμη, μια τάση που υπάρχει ήδη από τη δεκαετία του 1970. Και μια σειρά πρόσφατων ερευνών που διεξήχθησαν από κοινωνικούς και πολιτικούς ψυχολόγους έδειξαν ότι ο σκεπτικισμός απέναντι στην κλιματική αλλαγή ειδικότερα, βρίσκεται συνήθως σε εκείνους που βρίσκονται στη συντηρητική πλευρά του πολιτικού φάσματος. Ωστόσο, υπάρχει κάτι περισσότερο στο σκεπτικισμό απέναντι στην επιστήμη από την πολιτική ιδεολογία.

Η ίδια έρευνα που δείχνει τις επιδράσεις της πολιτικής ιδεολογίας στη στάση των ανθρώπων απέναντι στην κλιματική αλλαγή, διαπιστώνει επίσης ότι η πολιτική ιδεολογία δεν αποτελεί σταθερή βάση για να κατανοήσουμε το σκεπτικισμό που υπάρχει απέναντι σε άλλα αμφιλεγόμενα ερευνητικά θέματα.

Οι εργασίες του γνωσιακού επιστήμονα Stephan Lewandowsky, καθώς και η έρευνα με επικεφαλής τον ψυχολόγο Sydney Scott, δεν διαπίστωσαν καμία σχέση μεταξύ της πολιτικής ιδεολογίας και της στάσης απέναντι στα γενετικά τροποποιημένα προϊόντα. Ο Lewandowsky δεν βρήκε επίσης καμία σαφή σχέση μεταξύ του πολιτικού συντηρητισμού και του σκεπτικισμού απέναντι στα εμβόλια.

Επομένως, υπάρχουν περισσότερα πράγματα που υποκινούν το σκεπτικισμό απέναντι στην επιστήμη από τον πολιτικό συντηρητισμό. Όμως, ποια είναι αυτά;

Είναι σημαντικό να χαρτογραφήσουμε συστηματικά ποιοι παράγοντες συμβάλλουν ή δεν συμβάλλουν στο σκεπτικισμό και τη δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη προκειμένου να δώσουμε ακριβέστερες εξηγήσεις για τους λόγους που ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός ατόμων απορρίπτει την έννοια της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής ή φοβάται ότι η κατανάλωση γενετικά τροποποιημένων προϊόντων είναι επικίνδυνη ή πιστεύει ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό.

Οι συνάδελφοί μου και εγώ πρόσφατα δημοσιεύσαμε μια σειρά μελετών που διερεύνησαν την εμπιστοσύνη και τον σκεπτικισμό απέναντι στην επιστήμη. Ένα από τα βασικά αποτελέσματα της έρευνάς μας δείχνει ότι είναι καίριας σημασίας να μην συνυπολογίσουμε μαζί διαφορετικές μορφές σκεπτικισμού. Και παρόλο που δεν ήμασταν σίγουρα οι πρώτοι που κοίταξαν πέρα από την πολιτική ιδεολογία, σημειώσαμε δύο σημαντικά κενά στη βιβλιογραφία.

Πρώτον, η θρησκευτικότητα έχει περιέργως, και μέχρι στιγμής, υπο-ερευνηθεί ως πρόδρομος του σκεπτικισμού απέναντι στην επιστήμη, μάλλον επειδή η πολιτική ιδεολογία τράβηξε πολύ μεγαλύτερη προσοχή. Δεύτερον, η τρέχουσα έρευνα στερείται συστηματικής αναζήτησης των διαφορετικών μορφών σκεπτικισμού, παράλληλα με γενικότερες μετρήσεις σχετικά με την εμπιστοσύνη απέναντι στην επιστήμη. Προσπαθήσαμε να διορθώσουμε και τις δύο παραβλέψεις.

Οι άνθρωποι μπορεί να είναι σκεπτικοί ή να μην εμπιστεύονται την επιστήμη για διάφορους λόγους, είτε μπορεί να αφορά κάποιο συγκεκριμένο εύρημα σε ένα επιστημονικό τομέα (π.χ.το κλίμα δεν θερμαίνεται, αλλά πιστεύω στην εξέλιξη»), είτε για την επιστήμη εν γένει (“η επιστήμη είναι απλά μία από τις πολλές απόψεις που υπάρχουν”).

Προσδιορίσαμε τέσσερις κύριους παράγοντες πρόγνωσης της αποδοχής και του σκεπτικισμού απέναντι στην επιστήμη: την πολιτική ιδεολογία, τη θρησκευτικότητα, την ηθική, και τη γνώση σχετικά με την επιστήμη.

Αυτές οι μεταβλητές τείνουν να αλληλοσυνδέονται – σε ορισμένες περιπτώσεις αρκετά έντονα – πράγμα που σημαίνει ότι είναι δυνητικά συγκεχυμένες. Για να το επεξηγείσουμε, μια παρατηρούμενη σχέση μεταξύ του πολιτικού συντηρητισμού και της εμπιστοσύνης απέναντι στην επιστήμη μπορεί στην πραγματικότητα να προκληθεί από μια άλλη μεταβλητή, όπως για παράδειγμα τη θρησκευτικότητα. Όταν δεν μετρούνται όλες οι έννοιες ταυτόχρονα, είναι δύσκολο να εκτιμηθεί σωστά ποια είναι η προγνωστική αξία καθεμιάς από αυτές.

Έτσι, ερευνήσαμε την ετερογένεια του σκεπτικισμού απέναντι στην επιστήμη μεταξύ των δειγμάτων με βορειοαμεριακούς συμμετέχοντες (θα ακολουθήσει μια ευρείας κλίμακας διακρατική μελέτη για το σκεπτικισμού απέναντι στην επιστήμη στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν). Δώσαμε στους συμμετέχοντες φράσεις σχετικά με την κλιματική αλλαγή (π.χ. «οι εκπομπές του ανθρώπινου CO2 προκαλούν την αλλαγή του κλίματος»), τη γενετική τροποποίηση (π.χ. «η γενετική τροποποίηση των τροφίμων είναι μια ασφαλής και αξιόπιστη τεχνολογία») και τον εμβολιασμό (π.χ. “πιστεύω ότι τα εμβόλια έχουν αρνητικές παρενέργειες που υπερτερούν των οφελειών του εμβολιασμού των παιδιών”).

Οι συμμετέχοντες μπορούσαν να δηλώσουν σε ποιο βαθμό συμφωνούν ή διαφωνούν με αυτές τις δηλώσεις. Επίσης μετρήσαμε τη γενική πίστη των συμμετεχόντων στην επιστήμη και συμπεριλάβαμε μία εργασία στην οποία μπορούσαν να υποδείξουν πόσα ομοσπονδιακά χρήματα θα έπρεπε να δαπανηθούν για την επιστήμη, σε σύγκριση με διάφορους άλλους τομείς. Εκτιμήσαμε τον αντίκτυπο της πολιτικής ιδεολογίας, της θρησκευτικότητας, των ηθικών ανησυχιών και της γνώσης σχετικά με την επιστήμη (μετρούμενη με ένα τεστ επιστημονικού αλφαβητισμού, που αποτελείται από αληθή ή ψευδή στοιχεία, όπως «Όλη η ραδιενέργεια παράγεται από τον άνθρωπο» και «Το κέντρο της γης είναι πολύ ζεστό») από τις απαντήσεις των συμμετεχόντων σε αυτά τις ποικίλες μετρήσεις.

Η πολιτική ιδεολογία δεν διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις περισσότερες από τις μετρήσεις μας. Η μόνη μορφή σκεπτικισμού που ήταν σταθερά πιο έντονη μεταξύ των πολιτικά συντηρητικών ερωτηθέντων ήταν ο σκεπτικισμός απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Αλλά τι γίνεται με τις άλλες μορφές σκεπτικισμού ή το σκεπτικισμό απέναντι στην επιστήμη γενικά;

Ο σκεπτικισμός απέναντι στη γενετική τροποποίηση δεν σχετίζεται με την πολιτική ιδεολογία ή τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, αν και σχετίζεται με τη γνώση σχετικά με την επιστήμη: όσο χειρότερα τα πήγαν στο τεστ επιστημονικού αλφαβητισμού, τόσο πιο σκεπτικοί ήταν σχετικά με την ασφάλεια των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων.

Ο σκεπτικισμός απέναντι στα εμβόλια επίσης δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική ιδεολογία, αλλά ήταν πιο ισχυρός μεταξύ των θρησκευόμενων συμμετεχόντων, και σχετιζόταν ιδιαίτερα με τις ηθικές ανησυχίες σχετικά με τη φυσικότητα του εμβολιασμού.

Προχωρώντας πέρα από το σκεπτικισμό απέναντι σε ένα συγκεκριμένο τομέα της επιστήμης, τι παρατηρήσαμε σχετικά με μια γενικότερη πίστη στην επιστήμη και την προθυμία να υποστηριχθεί η επιστήμη ευρύτερα;

Τα αποτελέσματα ήταν αρκετά σαφή: η εμπιστοσύνη απέναντι στην επιστήμη ήταν μακράν χαμηλότερη μεταξύ των θρησκευόμενων. Ειδικότερα, η θρησκευτική ορθοδοξία ήταν ένας ισχυρός αρνητικός παράγοντας πρόγνωσης της δυσπιστίας απέναντι στην επιστήμη, και οι ορθόδοξοι συμμετέχοντες ήταν επίσης οι λιγότεροι θετικοί στο να επενδυθεί ομοσπονδιακό χρήμα στην επιστήμη. Όμως σημειώστε εδώ και πάλι ότι η πολιτική ιδεολογία δεν συνέβαλε σε καμία σημαντική διακύμανση πάνω και πέρα από την θρησκευτικότητα.

Από αυτές τις έρευνες υπάρχουν μερικά πράγματα που μπορούμε να μάθουμε για την τρέχουσα κρίση πίστης που πλήττει την επιστήμη.

Ο σκεπτικισμός απέναντι στην επιστήμη είναι αρκετά ποικιλόμορφος. Επιπλέον, ότι η δυσπιστία απέναντι στην επιστήμη δεν αφορά και τόσο πολύ την πολιτική ιδεολογία, με εξαίρεση τον σκεπτικισμό απέναντι στην κλιματική αλλαγή, ο οποίος έχει σταθερά πολιτική προέλευση. Επίσης, τα αποτελέσματα αυτά υποδηλώνουν ότι ο σκεπτικισμός απέναντι στην επιστήμη δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί απλώς με το να αυξήσουμε τη γνώση των ανθρώπων για την επιστήμη. Η επίδραση του επιστημονικού αλφαβητισμού στον σκεπτικισμό απέναντι στην επιστήμη, στην εμπιστοσύνη προς την επιστήμη και την προθυμία [οικονομικής] υποστήριξης της επιστήμης ήταν ελάχιστη, εκτός από την περίπτωση της γενετικής τροποποίησης. Κάποια άτομα είναι διστακτικά στο να αποδεχθούν συγκεκριμένα επιστημονικά ευρήματα, για διάφορους λόγους. Όταν ο στόχος είναι να καταπολεμηθεί ο σκεπτικισμός και να αυξηθεί η εμπιστοσύνη απέναντι στην επιστήμη, ένα καλό σημείο εκκίνησης είναι να αναγνωριστεί ότι αυτός ο σκεπτικισμός έχει πολλές και διαφορετικές μορφές.

*Ο Bastiaan T Rutjens είναι επίκουρος καθηγητής ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ.

Ελεύθερη απόδοση από τα αγγλικά του άρθρου: “What makes people distrust science? Surprisingly, not politics“, Ε.- Α. Π.

Το άρθρο και η απόδοσή του είναι ελεύθερα για αναδημοσίευση, με άδεια χρήσης creative commons 4.0. (αναφορά συγγραφέα, παρόμοια χρήση, μη εμπορευματική).