Με αφορμή τη χθεσινή επικύρωση του προϋπολογισμού από τη βουλή για το 2018 (η μόνη διαφορά με το προσχέδιο είναι η επέκταση του μειωμένου Φ.Π.Α. στα νησιά που δέχονται πρόσφυγες μέχρι τον Ιούνιο), κάνουμε μια ιστορική βόλτα στις ιδεολογικές αναφορές της κυβέρνησης και στη ρητορική του σήμερα.

Σίγουρα η κυβέρνηση έκανε αρκετά αυτά τα χρόνια, από όποια πλευρά και να το δει κανείς. Μείωσε την ανεργία στο 20%, έκανε κάποιες λίγες προσλήψεις, δημιούργησε ένα κλίμα σταθερότητας, δίνει πληθώρα επιδομάτων πριν τις γιορτές κτλ. Μείωσε επίσης πολύ το αφορολόγητο, αύξησε φόρους, έκοψε πολλά επιδόματα, έκανε ιδιωτικοποιήσεις δημόσιας περιουσίας (αποκρατικοποιήσεις) κ.ά.

Η κυβέρνηση θεωρεί ότι ο προϋπολογισμός του 2018 θα είναι ο τελευταίος μνημονιακός. Μετά από αυτόν θα ξεκινήσει η δίκαιη ανάπτυξη. Η κυβέρνηση, ο Σύριζα πιο συγκεκριμένα, έχει επανειλημμένα διαμηνύσει ότι δεν συμφωνεί με τα μέτρα του προϋπολογισμού, τα θεωρεί άδικα. Επομένως, δέχεται ότι ασκεί μία άδικη πολιτική. Καθώς επίσης κι ότι η βάση πάνω στην οποία θα ξεκινήσει, του χρόνου, η δίκαιη ανάπτυξη θα είναι μια άδικη βάση (για την οποία δεν ευθύνεται μόνο αυτός). Αυτό όμως που φαίνεται να προσπαθεί να καλύψει, και το καταφέρνει ως ένα βαθμό, με την όλη του τη ρητορική είναι το κατά πόσο η ίδια η κυβέρνηση έχει βάλει το χέρι της στην εδραίωση της αδικίας. Κι αυτό το κομμάτι, καθώς και την έντονη αντίθεσή του με τις ιδεολογικές αναφορές του βασικού κυβερνητικού εταίρου θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε.

Ο Μαρξ, ίσως στο πιο γνωστό του έργο, στο Κεφάλαιο, περιγράφει τη λεγόμενη “πρωταρχική συσσώρευση”. Εκεί μας λέει ότι πριν από κάθε κεφαλαιοκρατική (καπιταλιστική) συσσώρευση, πρέπει να υποθέσουμε μια πρωταρχική συσσώρευση, που αποτελεί δηλαδή την αφετηρία της. Τι ήταν, δηλαδή, αυτό που γέννησε το κεφάλαιο.

Για τον Μαρξ, το χρήμα, τα εμπορεύματα, τα μέσα παραγωγής και συντήρησης χρειάζονται κάτι για να μετατραπούν σε κεφάλαιο. Χρειάζονται, από τη μια μεριά, τους κατόχους του χρήματος, των μέσων παραγωγής κτλ. οι οποίοι αποσκοπούν στην αγορά εργατικής δύναμης, και από την άλλη τους εργάτες οι οποίοι πωλούν την εργατική τους δύναμη.

“Η σχέση επομένως του κεφαλαίου προϋποθέτει το χωρισμό των εργατών από την ιδιοκτησία των όρων πραγματοποίησης της εργασίας”. Πρόκειται, επομένως, για μια ιστορική διαδικασία χωρισμού του παραγωγού από τα μέσα παραγωγής.

Κατά τον 15ο αι. Κ.Ε., όπως περιγράφει ο Μαρξ, η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού της Αγγλίας ήταν ελεύθεροι αγρότες και οι περισσότεροι εργάζονταν σε κτήματα με κοινή ιδιοκτησία. Γύρω στα τέλη 15ου αι.- αρχές 16ου αι., ξεκινά με διάφορα νομοθετήματα ο βίαιος σφετερισμός των κοινών.  Μέχρι τον 18ο αι., “η κοινοβουλευτική μορφή αυτής της ληστείας” παίρνει τη “μορφή των ‘νόμων για την περίφραξη των κοινών’” (Bills for inclosures of Commons), δηλαδή διαταγμάτων με τα οποία οι γαιοκτήμονες δωρίζουν στον εαυτό τους, σαν ατομική ιδιοκτησία, την κοινή γη.

Gainsborough, Mr and Mrs Andrew, 1748. Χαρακτηριστικό δείγμα ζωγραφικής που αποσκοπεί στην ανάδειξη της ιδιοκτησίας του εικονιζόμενου ζεύγος.

Η πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου, πέρα από το διαχωρισμό εργατών και μέσων παραγωγής και το επακόλουθο της μισθωτής εργασίας, οδήγησε και στη μετακίνηση των αγροτικών πληθυσμών προς τα αστικά κέντρα και την προλεταριοποίησή τους.

Τι σχέση τώρα έχουν όλα αυτά με τον Σύριζα θα πει κάποιος. Ένας από τους πιο διάσημους μαρξιστές της εποχής μας, είναι ο γεωγράφος David Harvey. Το 2005, είχε κάνει μια ομιλία στα προπύλαια, με τίτλο “Ο νεοφιλελευθερισμός και η παλινόρθωση της ταξικής κυριαρχίας”, η οποία εκδόθηκε αργότερα τον ίδιο χρόνο από το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς (‘think tank του Σύριζα).

Αυτό που χαρακτηρίζει το νεοφιλελεύθερο μοντέλο, για τον Harvey, “δεν αφορά τόσο τη συσσώρευση κεφαλαίου μέσω παραγωγικών επενδύσεων, όσο την κλοπή, αρπακτικότητα, απάτη, όλα αυτά στα οποία αναφερόταν κάποτε ο Μαρξ με τον όρο ‘πρωταρχική συσσώρευση’”.

Αυτή την κλοπή, ο Harvey την ονομάζει απαλλοτριωτική συσσώρευση (accumulation by dispossession) και έχει τα εξής χαρακτηριστικά:

  • Ιδιωτικοποίηση: μετατροπή των κοινωνικών αγαθών και δικαιωμάτων σε εμπορεύματα [τα οποία πρέπει πλέον να παράγονται και να πωλούνται π.χ. υγεία, εκπαίδευση κτλ.. Βασικό δόγμα του ΔΝΤ («διαρθρωτική προσαρμογή» μιας εθνικής οικονομίας)].

  • Μεταφορά της εξουσία προς τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα: Από το 1970 και μετά, με ραγδαίες μεταβολές στην ανακατανομή πλούτου και τη δημιουργία νέων κρίσεων (πχ. ’97-‘98 Ταϊλάνδη, Ινδονησία, Ν.Α. Ασία, Ν. Κορέα). Πίεση για άνοιγμα των συνόρων τους στο διεθνές κεφάλαιο. Μεγάλες εισαγωγές διεθνών κεφαλαίων από τις τράπεζες οι οποίες δάνειζαν στις επιχειρήσεις με επιτόκιο. Άνοδος των επιτοκίων, απόσυρση των επιχειρήσεων και των τραπεζών λόγω έλλειψης ρευστότητας. Επάνοδος των τραπεζών για αγορά των χρεοκοπημένων επιχειρήσεων σε τιμές διάλυσης. Πώληση των επιχειρήσεων από τις τράπεζες μετά από ένα χρονικό διάστημα περίπου 2 ετών.

Είναι η διαδικασία με την οποία το αμερικανικό, το ιαπωνικό και το ευρωπαϊκό κεφάλαιο κατάφεραν κατά τη διάρκεια των οικονομικών κρίσεων [των περασμένων να δεκαετιών] να αγοράσουν πρώτης τάξης παραγωγικά περιουσιακά στοιχεία στη Νοτιοανατολική Ασία για ένα κομμάτι ψωμί. Νωρίτερα είχαν κάνει το ίδιο στη Βραζιλία και το Μεξικό. Μ΄ αυτόν τον τρόπο το χρηματοπιστωτικό σύστημα μετατρέπεται σε ένα μεγάλο μηχανισμό αρπαγής, ενώ στο πλαίσιό του έχουν αναπτυχθεί κάθε είδους εργαλεία, όπως π.χ. τα λεγόμενα hedge funds, με απίστευτη ισχύ στη διεθνή οικονομία.

Όπως είχε δηλώσει και ο αμερικανός τραπεζίτης Άντριου Μέλον «σε μια οικονομική κρίση, τα περιουσιακά στοιχεία επιστρέφουν στους πραγματικούς ιδιοκτήτες τους, δηλαδή σε εμάς».

Ακριβώς αυτή η ευθύνη θα βαραίνει την κυβέρνηση και στο μεταμνημονιακό αύριο. Έχοντας πουλήσει δημόσιες εταιρείες μονοπώλια όπως λιμάνια, αεροδρόμια, τρένα, μονάδες ενέργειες, καθώς πάρκα, βουνά, εξορύξεις κτλ., μιλάμε για ένα αύριο στο οποίο κάθε ορισμός του νεοφιλελευθερισμού θα έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Με βασικούς μισθούς στα τάρταρα, ελαστική εργασία κι ανεργία στο 20%, το χρέος ακόμη πιο διογκωμένο, και μόνο η σκέψη για την ιδιωτικοποίηση του νερού (η οποία στο τέλος δεν θα γίνει για να καταδειχθεί η διαπραγματευτική τους δυνατότητα) μας δίνει το πλαίσιο της συζήτησης της μεταμνημονιακής δίκαιης ανάπτυξης.

Όπως έλεγε κι εκείνο το αριστερό σύνθημα: “όταν ευημερούν ο αριθμοί, οι άνθρωποι δυστυχούν”. Μια ματιά μόνο στις πιο ραγδαία αναπτυσσόμενες χώρες αρκεί (Αιθιοπία, Καμπότζη, Κίνα, Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, Μπανγκλαντές, Μπουτάν, Ουζμπεκιστάν, Ρουάντα).

*Φωτογραφία τίτλου: Ρούμπενς, Αλληγορία για τα αγαθά της ειρήνης, 1629. National Gallery, London, U.K. (Wikipedia Commons)

Βιβλιογραφία:

Χάρβεϊ Ν., Ο νεοφιλελευθερισμός και η παλινόρθωση της ταξικής κυριαρχίας, μτφρ. Θ. Ηλιάδης, Αθήνα: Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς.

, Νεοφιλελευθερισμός. Ιστορία και παρόν. Αθήνα: Καστανιώτης.

Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τ. 1, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.